Изге Язма: Яхъя
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T11:43:01.955581+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Яхъя
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Яхъя

Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

1

Сүз Кеше булды

1^1Иң башта Сүз булган, Сүз Аллаһы белән булган, һәм Сүз Аллаһы булган+. 2Сүз иң башта ук Аллаһы белән булган. 3Бар нәрсә Сүз аша яратылган, һәм яратылган һәр нәрсә Аңардан башка яратылмаган+. 4Аңарда тормыш булган, һәм шул тормыш кешеләргә яктылык биргән+. 5Яктылык караңгылыкта яктырта, караңгылык исә аны сүндерә алмаган.

6Аллаһы тарафыннан җибәрелгән Яхъя исемле бер кеше бар иде+. 7Яхъя шаһит булып килде. Аның аркасында барысы да иман китерсеннәр дип, Яктылык хакында шаһитлык бирергә килде+. 8Ул үзе Яктылык түгел, ләкин Яктылык хакында шаһитлык бирү өчен җибәрелгән иде.

9Дөньяга килүче һәр кешене яктыртучы Яктылык – чын Яктылык иде+. 10Ул дөньяда булды, ләкин дөнья, Аның аша яратылган булуына карамастан, Аны танымады. 11Ул Үз кешеләре янына килде, әмма үзенекеләр Аны кабул итмәде+. 12Ә Аны кабул итеп, Аңа инанучыларга Ул Аллаһы балалары булу хокукы бирде+. 13Алар каннан да, тән нәфесеннән дә, ир нәфесеннән дә түгел, ә Аллаһыдан тудылар+.

14Сүз Кеше булды, безнең арада яшәде, мәрхәмәт вә хакыйкать белән тулы иде Ул. Без Аның данын, Атаның бердәнбер Углына биргән данын күрдек+.

15Яхъя Аның хакында шаһитлык биреп:

– «Артымнан Килүче миннән алга чыкты, чөнки Ул миннән элек бар иде» дип сөйләгәнем менә Шул инде, – дип кычкырып әйтте+.

16Аның тулылыгыннан без һәммәбез мәрхәмәт өстенә мәрхәмәт алдык, 17Канун Муса аркылы бирелгән, мәрхәмәт һәм хакыйкать исә Гайсә Мәсих аша килде+. 18Аллаһыны беркем, беркайчан күрмәгән. Аны Ата өчен иң якын, бердәнбер Углы безгә танытты[*]+.

Яхъяның шаһитлыгы

19-20•Иерусалим яһүдиләре руханиларны һәм левиләрне[*] Яхъядан: «Син кем?» – дип сорарга җибәргәч, ул үз шаһитлыгын бирде. Аларга ачыктан-ачык, һич тә яшермичә:

– Мин Мәсих түгел, – дип икърар итте ул+.

21-22Алар аңардан:

– Кем соң син, Ильясмы? – дип сорадылар.

– Юк, – диде ул.

– Вәгъдә ителгән пәйгамбәрме?

– Юк, – дип җавап бирде Яхъя. Шунда алар:

– Алайса, кем соң син? Безне монда җибәргәннәргә җавап бирү өчен, үзең хакында безгә нәрсә әйтерсең+?

23Яхъя, Ишагыйя пәйгамбәр әйткән сүзләрне кулланып, болай диде:

– Мин – «Раббыга юлны турайтыгыз, дип чүлдә яңгыраучы тавыш»[*]+.

24Җибәрелгәннәр фарисейлардан иде. 25Алар Яхъядан:

– Син Мәсих тә, Ильяс та, вәгъдә ителгән пәйгамбәр дә түгелсең, ни өчен соң суга чумдырып йөрисең? – дип сорадылар.

26Яхъя аларга:

– Мин чумдыру йоласын су белән башкарам. Әмма арагызда сез белмәгән Берәү тора, 27Артымнан Килүче нәкъ менә Ул инде, ә мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – дип җавап бирде.

28Бу вакыйгалар Яхъя суга чумдыра торган урында – Үрдүн елгасы аръягындагы Бәйт-Әниядә булды. 29Икенче көнне Яхъя, каршына килүче Гайсәне күреп:

– Менә дөньяның гөнаһын Үз өстенә алучы Аллаһы Бәрәне+. 30«Артымнан килүче Берәү миннән алга чыкты, чөнки Ул миннән элек бар иде», – дип сөйләгәнем Ул – Үзе. 31Мин Аны танымадым, ләкин, Аны Исраил халкына таныту өчен, суга чумдыру йоласын башкарырга килдем, – дип әйтте+.

32Яхъя болай дип янә шаһитлык бирде:

– Мин Рухның күгәрчен кебек Гайсәгә күктән иңүен һәм Аның өстендә калуын күрдем+. 33Мин Аны танымас идем, әмма суга чумдырырга дип мине җибәргән Зат: «Рухның кемгә иңүен һәм өстендә калуын күрсәң, Изге Рухка чумдыручы Шул булыр» дигән иде+. 34Мин моны күрдем һәм шаһитлык бирәм: Ул – Аллаһы Углы.

Гайсәнең беренче шәкертләре

35Иртәгесе көнне ике шәкерте белән шул ук урында торган Яхъя+
36узып баручы Гайсәне күреп:

– Менә, карагыз, Аллаһы Бәрәне, – диде+.

37Ике шәкерт, аның бу сүзләрен ишетеп, Гайсә артыннан киттеләр. 38Гайсә исә борылып карап, аларның арттан килүен күрде дә:

– Сезгә нәрсә кирәк? – диде.

Алар Аңардан:

– Рабби, Син кайда яшисең? – дип сорадылар. (Рабби – Остаз дигән мәгънәдә.)+

39Гайсә аларга:

– Әйдәгез Минем белән, үзегез күрерсез, – диде.

Сәгать дүртләр чамасы[*] иде. Алар, Гайсә белән барып, кайда яшәгәнен күрделәр һәм ул көнне Аның янында калдылар.

40Яхъяның Гайсә турында әйткән сүзләрен ишетеп, Аның артыннан киткән икенең берсе Шимун Петернең бертуган кардәше Әндри иде+. 41-42Иң элек ул Шимунны табып, аңа:

– Без Мәсихне очраттык, – диде һәм аны Гайсә янына алып килде. (Мәсих – Май сөртелгән Зат[*] мәгънәсендә.)

Гайсә исә, Шимунга карап:

– Син – Яхъя углы Шимун. Синең исемең Кифас булыр, – диде. (Кифас һәм Петер[*] дигән исемнәр кыя мәгънәсендә.)++

43-44Икенче көнне Гайсә Гәлиләягә барырга булды. Әндри белән Петер кебек үк, Бәйт-Сайда шәһәреннән булган Филипне очратты һәм аңа:

– Минем артымнан бар, – диде+.

45Филип, Натанаилне табып алып:

– Без насаралы Йосыф углы Гайсәне таптык. Аның хакында Муса – Канунда, шулай ук пәйгамбәрләр дә язганнар, – диде+.

46Натанаил исә аннан:

– Насарадан нинди дә булса яхшы нәрсә чыгармы икән? – дип сорады.

– Барыйк, үзең күрерсең, – диде Филип.

47Гайсә, Үзенә таба якынлашып килүче Натанаилне күреп, аның хакында:

– Менә чын исраили, аңарда һичнинди мәкер юк, – диде+.

48Натанаил Аңардан:

– Син мине каян беләсең? – дип сорады.

– Филип чакырганчы ук, инҗир агачы төбендә күрдем Мин сине, – дип җавап бирде Гайсә.

49– Остаз! Син – Аллаһы Углы! Син – Исраил Патшасы! – диде Аңа Натанаил+.

50Гайсә:

– Син: «Мин сине инҗир агачы төбендә күрдем», – дигәнемә күрә генә ышанасыңмы? Моннан да зуррак нәрсәләр күрерсең әле, – дип җавап бирде һәм, дәвам итеп, – 51Сезгә хак сүз әйтәм: күкләр ачылуын һәм Аллаһы фәрештәләренең Адәм Углы янына күтәрелүләрен һәм иңүләрен күрерсез, – диде+.

2

Гайсәнең суны шәрабка әйләндерүе

2^1Өченче көнне Гәлиләя өлкәсенең Кәна шәһәрендә туй уздырылды, анда Гайсәнең анасы да бар иде+. 2Гайсә дә Үзенең шәкертләре белән шул туйга чакырылган иде. 3Шәраб җитмәгәч, анасы Гайсәгә:

– Аларның шәраблары беткән, – диде.

4– Ханым, син ни өчен моны Миңа әйтәсең? Минем әле вакытым килеп җитмәде, – диде Гайсә аңа+.

5Анасы хезмәтчеләргә:

– Ул сезгә нәрсә әйтсә, шуны эшләгез, – диде.

6Анда яһүдиләр йоласы буенча пакьләнү өчен куелган ике яки өч үлчәм[*] су сыйдырышлы алты таш чүлмәк бар иде+. 7Гайсә хезмәтчеләргә:

– Чүлмәкләрне су белән тутырыгыз, – дип әйткәч, алар чүлмәкләрне мөлдерәмә итеп тутырдылар.

8Шуннан соң Гайсә аларга:

– Инде чумырып алыгыз да туй башлыгына илтеп бирегез, – диде.

Алар илтеп бирделәр. 9Туй башлыгы шәрабның кайдан икәнен белми иде. Бу турыда суны чумырып алган хезмәтчеләр генә белә иде. Туй башлыгы, шәрабка әйләнгән суны татып карагач, кияүне үз янына чакырып алып:

10– Башта һәркем яхшы шәраб бирә, ә инде җитәрлек эчелгәч, начаррагын китерә; ә син яхшы шәрабны иң соңга калдыргансың, – диде.

11Шулай итеп, Гәлиләянең Кәна шәһәрендә могҗизалы гамәлләрен башлап җибәреп, Гайсә Үзенең данын күрсәтте, һәм шәкертләре Аңа иман китерделәр.

12Шуннан соң Ул, анасы, энеләре һәм шәкертләре белән бергә Кәпәрнаум шәһәренә килеп, берничә көнгә шунда калды+.

Гайсәнең сату-алучыларны Аллаһы йортыннан куып чыгаруы

13•Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме якынлашканда, Гайсә Иерусалимгә килде+. 14Андагы Аллаһы йортында үгез, сарык, күгәрчен сатучыларны һәм акча алмаштырып утыручыларны күргәч, Ул, 15баудан чыбыркы үреп, сарыклары, үгезләре белән бергә һәммәсен Аллаһы йортыннан куып чыгарды. Акча алмаштыручыларның акчаларын чәчеп җибәрде, өстәлләрен аударды. 16Күгәрчен сатучыларга:

– Боларны моннан алып китегез! Атамның йортын базарга әйләндермәгез! – диде+.

17Шунда Аның шәкертләре: «Йортың өчен җан атып көям Мин»[*], – дип язылган сүзләрне исләренә төшерделәр+.

18Шуннан яһүдиләр Гайсәдән:

– Болай эшләргә хокукың барлыгын безгә нинди галәмәт белән исбат итә аласың? – дип сорадылар+.

19Гайсә аларга:

– Бу Аллаһы йортын җимереп ташлагыз, Мин аны өч көндә яңадан торгызачакмын, – диде+.

20Моңа җавап итеп яһүдиләр:

– Бу Аллаһы йорты кырык алты ел төзелде, ә Син аны өч көндә генә торгыза алырсыңмы? – дип әйттеләр.

21Әмма Гайсә, Аллаһы йорты дип, Үзенең тәне хакында әйткән иде. 22Гайсә үледән терелтелгәч, шәкертләре Аның бу турыда әйткәнен исләренә төшерделәр һәм Изге язмага да, Гайсә әйткән сүзләргә дә ышандылар+.

23Котылу бәйрәме көннәрендә Аның Иерусалимдә күрсәткән могҗизалы гамәлләрен күреп, күпләр Гайсәгә иман китерделәр+. 24-25Әмма Гайсә кешеләргә ышаныч багламады, чөнки аларның барысын да белә иде. Күңелләрендә нәрсә барын Ул белгәнгә, кемнең дә булса Аңа кешеләр турында сөйләве кирәк түгел иде.

3

Гайсә һәм Никәдим

3^1Яһүди башлыкларның фарисейлардан булган Никәдим атлысы+
2төнлә Гайсә янына килеп:

– Остаз! Синең Аллаһыдан килгән Мөгаллим икәнеңне беләбез, чөнки Син күрсәткән могҗизалы гамәлләрне, Аллаһы үзе белән булмаса, беркем дә эшли алмас иде, – диде.

3– Сиңа хак сүз әйтәм: яңадан тумаса, беркем дә Аллаһы Патшалыгын күрә алмас, – диде аңа Гайсә җавап биреп.

4Никәдим Аңардан:

– Кеше картайгач, яңадан ничек туа алсын? Ул, анасы карынына кереп, икенче тапкыр туа алыр микән? – дип сорады.

5Гайсә җавабында:

– Сиңа хак сүз әйтәм: әгәр кеше судан һәм Рухтан тумаса, ул Аллаһы Патшалыгына керә алмас+. 6Тәннән туган – тән, Рухтан туган рух була. 7Минем сиңа: «Сез яңадан туарга тиешсез», – дип әйтүемә гаҗәпләнмә. 8Җил кайда теләсә, шунда исә, аның тавышын ишетәсең, ләкин кайдан килеп, кая китүен белмисең: Рухтан туган һәркем белән нәкъ менә шулай була[*], – дип әйтте.

9Никәдим Аңардан:

– Ничек алай була алсын? – дип сорады.

10– Син, Исраил мөгаллиме була торып, шуны белмисеңме?! – диде аңа Гайсә. – 11Сиңа хак сүз әйтәм: без нәрсә белсәк, шуны сөйлибез; нәрсә күрсәк, шуңа шаһитлык бирәбез; ә сез безнең шаһитлыгыбызны кабул итмисез. 12Сез җирдәге хәлләр турында сөйләгәнемә ышанмыйсыз икән, күктәгеләре хакында сөйләсәм, ничек ышанырсыз? 13Күктән иңгән Заттан башка берәүнең дә күккә күтәрелгәне юк. Ул Зат – Адәм Углы+.

14-15Адәм Углына иман итүче һәр кеше мәңгелек тормыш алсын өчен, Муса чүлдә еланны югарыга күтәргән кебек[*], Адәм Углы да күтәрелергә тиеш+. 16Аллаһы дөньяны шулкадәр яратты ки, Углына иман итүчеләрнең берсе дә һәлак булмасын, ә бәлки мәңгелек тормыш алсын өчен, Үзенең бердәнбер Углын бирде+.

17Аллаһы Үз Углын дөньяны хөкем итү өчен түгел, бәлки дөнья Аның аша коткарылсын өчен дөньяга җибәрде+. 18Аңа иман итүче хөкемгә тартылмый, ә инде иман итмәүче хөкемгә тартылды, чөнки ул Аллаһының бердәнбер Углына иман китермәде+. 19Хөкем исә шуннан гыйбарәт: дөньяга яктылык килде, әмма кешеләр, эшләре яман булганга, яктылык урынына караңгылыкны яраттылар+. 20Явызлык эшләүче һәркем яктылыкка нәфрәтләнә һәм, үзенең эшләре ачык күренмәсен дип, аңа килми+. 21Ә дөреслек буенча эш итүче, гамәлләренең Аллаһы аркылы эшләнгәнлеге ачык күренсен өчен, яктылыкка килә.

Чумдыручы Яхъяның Гайсә турындагы шаһитлыгы

22Шуннан соң Гайсә шәкертләре белән Яһүдия җиренә килде һәм алар белән бергә шунда калып, халыкны суга чумдырды+. 23Яхъя да Салим янындагы күп сулы Айнунда суга чумдыра иде. Кешеләр шунда киләләр һәм суга чумдырылалар иде. 24Ул вакытта әле Яхъя зинданга утыртылмаган була+.

25Шул вакыт Яхъяның шәкертләре һәм бер яһүди арасында пакьләнү йоласы турында бәхәс чыкты+. 26Алар, Яхъя янына килеп:

– Остаз! Менә Үрдүн аръягында синең белән булган һәм Аның турында син шаһитлык биргән Кеше халыкны суга чумдыра, һәм барысы да Аның янына баралар, – диделәр+.

27Яхъя болай дип җавап бирде:

– Күктән бирелмәгән булса, кеше үзенә бернәрсә дә кабул итә алмый+. 28Сез – «Мин Мәсих түгел, әмма Аңардан алда җибәрелдем», – дип әйткәнемне ишетүче шаһитлар+. 29Кияү егетенең кәләше була, ә кияү янында тыңлап торучы дусты, аның тавышын ишетеп, шатланып куана. Минем куанычым да шулай тулы+. 30Ул үсәргә, мин кечерәергә тиеш.

31Югарыдан Килүче һәркемнән өстенрәк; ә җирдән булган җирнеке булып, җирдәгечә сөйләр. Күктән Килүче һәркемнән өстендер. 32Ул күргәннәре һәм ишеткәннәре турында шаһитлык бирә, әмма Аның шаһитлыгын берәү дә кабул итми. 33Аның шаһитлыгын кабул итүче исә Аллаһының хаклы булуына инануын раслый+. 34Аллаһы җибәргән Зат Аллаһы сүзләрен сөйли бит, Аллаһы Үз Рухын үлчәмичә бирә. 35Ата Үзенең Углын ярата һәм бар нәрсәне Аның кулына тапшырган+. 36Углына иман итүче мәңгелек тормышка ия, ә Углына иман итмәүче тормыш күрмәячәк, бәлки аның өстендә Аллаһының ачуы торачак+.

4

Гайсә һәм Самарея хатыны

4^1Фарисейлар Гайсәнең Яхъяга караганда күбрәк шәкертләр җыюы һәм аларны суга чумдыруы турында ишеттеләр, 2хәлбуки кешеләрне Гайсә Үзе түгел, шәкертләре суга чумдыра иде+. 3Үзе турында нәрсә сөйләгәннәрен белгәч, Гайсә, Яһүдияне калдырып, тагын Гәлиләягә китте+. 4Аңа Самарея өлкәсе аша үтәргә туры килде+.

5Самареядә, Ягъкуб үзенең углы Йосыфка биргән җир биләмәсенә якын гына урнашкан Сухар шәһәрендә,+
6Ягъкуб коесы бар иде. Юлда арыган Гайсә шул кое янына килеп утырды. Көн урталары иде. 7-8Шәкертләре, ризык сатып алу өчен, шәһәргә киткәч, су алырга дип, бер Самарея хатыны килде. Гайсә аңа:

– Миңа эчәргә бирче, – диде.

9Хатын исә:

– Ничек итеп Син, яһүди була торып, миннән, Самарея хатыныннан, эчәргә сорыйсың? – диде. Ул бу сүзләрне яһүдиләр самареялеләр белән аралашмаганга күрә әйтте.

10Гайсә аңа болай җавап бирде:

– Аллаһының бүләген һәм синнән: «Миңа эчәргә бирче», – дип сораучының Кем икәнен белсәң, син үзең Аңардан сорар идең, һәм Ул сиңа тереклек суы бирер иде+.

11Хатын Аңа:

– Әфәндем! Синең чумырып алырга бернәрсәң дә юк, ә кое тирән. Син ул тереклек суын кайдан алырсың икән? 12Бу коены безгә Ягъкуб атабыз биргән: үзе дә, балалары да, мал-туарлары да шушы коедан эчкәннәр. Син Ягъкуб атабыздан да бөегрәкме әллә? – дип сорады.

13Гайсә аңа:

– Бу суны эчкән һәркем янә сусар, 14ә Мин бирәчәк суны эчкән кеше һичкайчан сусамас. Мин биргән су аңарда мәңгелек тормышка ага торган чишмәгә әвереләчәк, – дип җавап бирде+.

15– Әфәндем! Миңа шул суны бирче, аннан мин сусамас идем һәм, су алыр өчен, монда килеп йөрмәс идем, – диде хатын.

16– Бар, иреңне чакырып кил, – диде Гайсә.

17– Минем ирем юк, – дип җавап бирде хатын.

– Ирем юк, дип син дөресен әйттең, 18чөнки синең биш ирең булган, ә инде хәзергесе сиңа ир түгел. Син моны дөрес әйттең, – диде Гайсә.

19– Әфәндем! Күрәм, Син – пәйгамбәрсең+. 20Безнең ата-бабаларыбыз Аллаһыга бу тауда табынганнар, ә сез, яһүдиләр, кешеләр табына торган урын Иерусалимдә булырга тиеш, дип әйтәсез, – диде Аңа хатын+.

21– Ханым, ышан сүземә, вакыт җитә: Атага табынуыгыз бу тауда да, Иерусалимдә дә булмаячак. 22Сез кемгә табынуыгызны белмисез, ә без кемгә табынуыбызны беләбез, чөнки котылу яһүдиләрдән килә+. 23Әмма вакыт җитеп килә, һәм килеп тә җитте инде, ул вакытта чын күңелдән табынучылар Атага рух вә хакыйкать белән табынырлар, чөнки Ата шундый табынучыларны эзли+. 24Аллаһы Ул – Рух, һәм Аңа табынучылар рух вә хакыйкать белән табынырга тиешләр, – диде Гайсә+.

25– Мәсихнең киләчәген беләм. (Мәсих май сөртелгән Зат дигәнне аңлата.) Ул, килгәч, безгә бөтенесен аңлатып бирер, – диде хатын+.

26– Синең белән сөйләшүче Мин – ул Үзе, – дип әйтте Гайсә+.

27Шул вакыт әйләнеп кайткан шәкертләре, Аның хатын белән сөйләшеп торуын күреп гаҗәпләнделәр, әмма берсе дә: «Син аңардан нәрсә сорыйсың?» – яки: «Бу хатын белән нәрсә турында сөйләшәсең?» – дип сорамады.

28Хатын, су чүлмәген калдырып, шәһәргә китте һәм андагы кешеләргә:

29– Барып карагыз әле, кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп биргән Кешене күрерсез; Ул Мәсих түгелме икән? – диде.

30Һәм кешеләр, шәһәрдән чыгып, Гайсә янына киттеләр.

31Ул арада шәкертләре Аны:

– Остаз! Ашап ал инде, – дип кыстарга керештеләр.

32– Минем сез белми торган ризыгым бар, – диде аларга Гайсә.

33Шәкертләре үзара:

– Әллә Аңа берәрсе ашарга китерде микән? – диештеләр.

34– Ризыгым – Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәү һәм Аның эшен төгәлләү+. 35Сез: «Тагын дүрт айдан урак өсте җитәчәк», – дисез түгелме? Ә Мин сезгә әйтәм: әйбәтләп карагыз, игеннәр агарып уракка өлгергән инде+. 36Уракчы эш хакы ала һәм мәңгелек тормыш өчен уңыш җыя. Шуңа күрә, чәчүче белән уручы бергә куана ала+. 37Шулай итеп, бу очракка «Берсе чәчә, ә икенчесе ура», дигән әйтем туры килә. 38Мин сезне үзегез үстермәгәнне урырга җибәрдем, анда башкалар эшләгән иде, ә сез аларның хезмәт уңышын җыясыз, – диде Гайсә аларга.

39«Кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп бирде», – дип шаһитлык иткән хатынның сүзен ишеткәч, әлеге шәһәрдәге самареялеләрнең күбесе Гайсәгә иман китерде. 40Шунлыктан, самареялеләр Аның янына килеп, Аңардан үзләре янында калуын үтенеп сорадылар, һәм Ул анда ике көнгә калды. 41Аның сүзләрен ишетеп, тагын да күбрәк кеше Аңа иман китерде, 42ә теге хатынга исә:

– Без инде синең сүзләреңнән түгел, бәлки Аның сүзләрен үзебез ишетеп һәм Аның, чыннан да, дөньяны Коткаручы Мәсих икәнен белеп, Аңа ышанабыз, – диделәр+.

Гайсәнең сарай әһеле углын савыктыруы

43Ике көн үткәч, Гайсә бу шәһәрдән Гәлиләягә китте. 44«Пәйгамбәрне үз илендә ихтирам итмиләр», – дип, Гайсә Үзе үк шаһитлык биргән иде+. 45Ләкин Ул Гәлиләягә килгәч, кешеләр Аны бик теләп кабул иттеләр, чөнки алар Иерусалимдәге бәйрәмгә барып, Гайсә эшләгән барлык эшләрне күргәннәр иде+.

46Шуннан соң Гайсә теге чакта суны шәрабка әйләндергән урынга – Гәлиләянең Кәна шәһәренә яңадан килде. Кәпәрнаумда углы авыру булган бер сарай әһеле бар иде+. 47Сарай әһеле, Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәнен ишетеп, Аның янына китте. Ул Гайсәдән үлем түшәгендә яткан углын, килеп, савыктыруын ялварып сорады.

48– Илаһи билгеләр һәм могҗизалар күрмәсәгез, сез бит ышанмаячаксыз, – диде аңа Гайсә+.

49Сарай әһеле исә:

– Әфәндем! Балам үлгәнче килә күр инде, – диде.

50Шунда Гайсә:

– Бар, өеңә кайт, углың исән, – диде.

Сарай әһеле, Гайсәнең сүзенә ышанып, кайтып китте. 51Кайтып барганда ук, хезмәтчеләре очрап, углының исән булуын әйттеләр. 52«Аңа кайсы сәгатьтә хәл керде?» дигән соравына, алар:

– Кичә көндезге сәгать берләрдә бизгәк аңардан китте, – дип җавап бирделәр.

53«Углың исән» дигән сүзләрне Гайсәнең нәкъ шул сәгатьтә әйтүен аңлагач, әти кеше үзе дә, йортындагыларның барысы да Гайсәгә иман китерделәр+.

54Бу – Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәч күрсәткән икенче могҗизалы гамәле булды+.

5

Буа янында савыктыру

5^1Шуннан соң Гайсә Иерусалимдәге бер яһүди бәйрәменә килде. 2Иерусалимдәге Сарык капкасы янында яһүдчә Бәйт-Хазда[*] дип аталган буа бар иде. Ул биш әйван[*] белән уратып алынган булган+. 3Анда бик күп авырулар: сукырлар, аксаклар һәм паралич суккан кешеләр [су кузгалуын көтеп] яталар иде. [ 4Чөнки Раббының бер фәрештәсе, вакыт-вакыт буага төшеп, суны болгата, һәм су болгану белән, аңа беренче булып кергән кеше теләсә нинди авырудан да савыга икән.][*]
5Шунда утыз сигез ел буе авырып ятучы бер кеше бар иде.

6Гайсә ул кешене күрде һәм, аның озак вакыт урын өстендә ятуын белеп, аңардан:

– Савыгырга телисеңме? – дип сорады.

7– Әфәндем, су болганган вакытта мине буага төшерер кеше юк бит, мин анда барып җиткәнче, башка берәү инде төшеп өлгергән була, – дип җавап бирде авыру.

8Гайсә аңа болай диде:

– Тор, ятагыңны ал да йөр+.

9Кеше шунда ук терелде һәм ятагын алып йөреп китте.

Бу хәл шимбә көнне булды. 10Шуңа күрә яһүдиләр савыккан кешегә:

– Бүген шимбә көн, безнең канун буенча син ятагыңны алып йөрергә тиеш түгел, – диделәр+.

11Ул болай дип җавап бирде:

– Мине савыктырган Кеше миңа: «Ятагыңны ал да йөр», – дип әйтте.

12– «Ятагыңны ал да йөр», – дип әйткән Кеше кем Ул? – дип сорадылар аңардан.

13Гайсә җыелган халык арасына кереп югалганга, савыккан кеше Аның кем икәнен белми иде.

14Соңрак Гайсә аны Аллаһы йортында очратып:

– Менә син савыктың. Үзеңә тагын да начаррак булмасын өчен, инде башка гөнаһ кылма, – диде.

15Ул кеше, яһүдиләр янына барып, үзен савыктыручының Гайсә икәнен әйтте.

Атасы нәрсә эшләсә, Углы да шуны эшләр

16Шушы эшне шимбә көнне эшләгәне өчен, яһүдиләр Гайсәне эзәрлекли башладылар+. 17Гайсә исә аларга:

– Минем Атам әле һаман эшли, Мин дә эшлим, – диде.

18Яһүдиләр Аны шимбә көнен бозуы өчен генә түгел, бәлки, бигрәк тә Аллаһыны Үзенең Атасы дип, Үзен Аллаһыга тиңләгәне өчен дә үтерергә теләделәр+.

19Гайсә аларның бу теләкләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Угыл Үзе генә һичнәрсә эшли алмый. Ул бары тик Атасыннан күргән эшләрне генә эшли ала, – диде. – Атасы нәрсә эшләсә, Углы да шуны эшләр. 20Ата Үзенең Углын ярата һәм Үзе эшләгән һәр эшен Аңа күрсәтә. Сезнең исегез китәрлек моннан да зуррак эшләр күрсәтер әле Ул Аңа+. 21Ата үлгәннәрне терелтеп җанландырган кебек, Углы да, кемне теләсә, шуны җанландыра+. 22Ата беркемне дә хөкем итми, ә Ул бөтен хөкемне Углына тапшырды+. 23Атаны ихтирам иткән кебек, барысының да Углын ихтирам итүен тели бит Ул. Кем Углын ихтирам итми, шул Аны җибәргән Атаны да ихтирам итми+.

24Сезгә хак сүз әйтәм: Минем сүземне тыңлаучы һәм Мине җибәргән Затка иман итүче кеше мәңгелек тормышка ия. Ул кеше хөкемгә дучар булмаячак, чөнки инде үлемнән тормышка күчкән була+. 25Сезгә хак сүз әйтәм: үлекләр Аллаһы Углының тавышын ишетер вакыт җитә һәм килеп җитте дә инде. Аны ишеткәннәр терелер+.

26Үзендә тормыш булган кебек, Ата Углына да Үз-Үзендә тормышка ия булу кодрәте бирде+. 27Ата Углына хөкем итү хокукын да тапшырды, чөнки Ул – Адәм Углы+. 28Моңа гаҗәпләнмәгез. Кабердәгеләрнең һәммәсе Аллаһы Углының тавышын ишетәчәк вакыт җитә+. 29Шунда үлекләр каберләреннән чыгачак: яхшылык эшләгәннәре – яшәү, ә явызлык эшләгәннәре хөкем ителү өчен тереләчәк+. 30Мин Үзлегемнән бернәрсә эшли алмыйм; Аңардан ничек ишетсәм, шулай хөкем итәм, һәм Минем хөкемем гадел, чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, бәлки Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәргә тырышам+.

Гайсә хакында шаһитлыклар

31Әгәр дә Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык бирәм икән, шаһитлыгым бернигә дә тормас иде+. 32Минем хакта шаһитлык бирүче башка Берәү бар, һәм Мин беләм: Аның Минем хакта биргән шаһитлыгы хак. 33Сез Яхъя янына кешеләр җибәрдегез, һәм ул хакыйкать хакында шаһитлык бирде+. 34Ләкин Мин кешеләрнең шаһитлыгына мохтаҗ түгел, ә боларны сез коткарылсын өчен әйтәм.

35Яхъя янучы һәм нур бирүче яктырткыч иде, ә сез аның яктысында бик аз вакыт кына куанмакчы булдыгыз+. 36Әмма Минем шаһитлыгым Яхъяныкыннан зуррак: Мин Атамның тәмамларга дип биргән эшләрен башкарам. Шуларның һәммәсе Мине Атам җибәргәненә шаһитлык бирә+. 37Мине җибәргән Ата Үзе Минем хакта шаһитлык итте. Сезнең беркайчан да Аның тавышын ишеткәнегез, йөзен күргәнегез юк. 38Аның сүзе сездә яшәми, чөнки сез Ул җибәргән Затка ышанмыйсыз. 39Мәңгелек тормышка ия булырга теләп, сез Изге язмада язылганнарны тикшерәсез, ә алар нәкъ Минем хакта шаһитлык бирәләр+. 40Әмма сез, тормышка ия булу өчен, Минем яныма килергә теләмисез.

41Кешеләрнең Мине данлауларына мохтаҗлыгым юк,+
42ә Мин сезне беләм: сездә Аллаһыны ярату юк. 43Мин Атам исеменнән килдем – сез Мине кабул итмисез, ә үз исеменнән килгәнне кабул итәсез+. 44Сез бер-берегездән дан кабул итәсез, ә бердәнбер Аллаһыдан булган данны эзләмисез. Шулай булгач, сез ничек итеп ышана алырсыз икән+?

45Мин сезне Атам алдында гаепләрмен дип уйламагыз. Сезне гаепләүче – сез өмет баглаган Муса. 46Сез Мусага ышансагыз, Миңа да ышаныр идегез, чөнки ул Минем хакта язды+. 47Ул язганнарга ышанмый торып, Минем сүзләремә ничек ышанырсыз?!

6

Биш меңне ашату

6^1•Шуннан соң Гайсә Гәлиләя күленең аръягына китте. Ул күл Тибериас күле дип тә атала иде. 2Авыруларны савыктырган могҗизалы гамәлләрен күреп, Аның артыннан бик күп халык иярде. 3Гайсә, тауга менеп, анда шәкертләре белән бергә утырды. 4Шул вакытта яһүдиләрнең Котылу бәйрәме якынлашып килә иде+.

5Гайсә күзләрен күтәрде һәм Үзенә таба күп халыкның килүен күреп, Филипкә:

– Аларны ашату өчен, икмәк кайдан сатып алырбыз икән? – диде+.

6Ул бу сүзләрне Филипне сынау өчен генә әйтте, чөнки Үзе нәрсә эшләячәген белә иде. 7Филип:

– Аларның һәрберсенә аз-аз гына бирү өчен дә, ике йөз динарлык[*] икмәк җитмәс, – дип җавап бирде.

8Шәкертләренең берсе, Шимун Петернең бертуган кардәше Әндри:+

9– Монда бер малайның биш арпа икмәге һәм ике балыгы бар, әмма мондый күп халык өчен ул нәрсә инде? – диде.

10– Халыкка утырырга кушыгыз, – диде Гайсә.

Ул урында исә чирәм күп иде. Халык чирәмгә утырды. Алар арасында ир-атлар гына биш меңгә якын иде. 11Гайсә икмәкне алды да, шөкрана итеп, утыручыларга өләште. Балыкларны да һәркемгә теләгәнчә өләшеп чыкты+. 12Һәммәсе ашап туйгач, шәкертләренә:

– Калган сыныкларны җыеп алыгыз, бернәрсә дә әрәм булмасын, – диде.

13Кешеләр ашаган биш арпа икмәктән калган сыныкларны җыеп, аларны унике кәрзингә тутырдылар.

14Гайсә эшләгән могҗизалы гамәлне күреп, кешеләр:

– Дөньяга килергә тиеш булган Пәйгамбәр, чынлап та, Шушыдыр, – диештеләр+.

15Гайсә исә, аларның Үзен көч белән патша итеп куярга теләүләрен белеп, ялгызы гына тагын тауга менеп китте.

Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

16•Кич җиткәч, Гайсәнең шәкертләре күл буена төштеләр дә, 17көймәгә утырып, күл аръягындагы Кәпәрнаумга таба йөзеп киттеләр. Караңгы төште, ә Гайсә исә һаман күренмәде. 18Күлдә каты җил купканлыктан, дулкыннар көчәйде. 19Биш-алты чакрым чамасы[*] киткәннән соң, алар Гайсәне күреп алдылар. Ул, су өстеннән атлап, көймәгә якынлашып килә иде. Шәкертләр куркып калдылар.

20Әмма Гайсә аларга:

– Бу – Мин! Курыкмагыз! – диде.

21Алар Аны көймәгә алырга теләделәр, ләкин нәкъ шул чакта көймә алар бара торган ярга җитеп туктады.

Гайсә – тормыш икмәге

22Икенче көнне дә халык күлнең теге ярында тора иде әле. Алар анда бер генә көймә булуын, ул көймәгә шәкертләрнең генә утырып китүен, ә Гайсәнең анда утырмаганын күргәннәр иде. 23Ул арада Тибериастан башка көймәләр килеп туктадылар. Көймәләр туктаган урын Хаким Гайсә шөкрана итеп биргән икмәкне кешеләр ашаган җиргә якын иде. 24Шулай итеп, Гайсәнең дә, Аның шәкертләренең дә анда юклыгын күргәч, халык, көймәләргә утырып, Кәпәрнаумга Гайсәне эзләргә китте. 25Аны күлнең аръягында эзләп тапкач:

– Остаз! Син монда кайчан килдең? – дип сорадылар.

26Гайсә аларга:

– Сезгә хак сүз әйтәм: сез Мине могҗизалы гамәлләр күргәнгә түгел, бәлки туйганчы икмәк ашаганга эзлисез. 27Фани ризык өчен түгел, мәңгелек тормыш бирә торган ризык өчен тырышыгыз. Аны сезгә Адәм Углы бирәчәк, чөнки Аллаһы Ата, Адәм Углын хуплап, Үзенең тамгасын салды, – диде+.

28Аннан соң алар:

– Аллаһы эшләрен башкару өчен, безгә нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорадылар.

29– Ул Кемне җибәргән булса, сез Шуңа иман итегез, Аллаһының эше – менә шул, – дип җавап бирде Гайсә+.

30Алар:

– Сиңа иман китерерлек нинди галәмәт күрсәтерсең? Нәрсә кылырсың+? 31Безнең ата-бабаларыбыз чүлдә манна[*] ашаганнар. Бу турыда Изге язмада «Ул аларга ашар өчен күктән икмәк бирде»[*] дип язылган, – диделәр+.

32Гайсә аларга:

– Сезгә хак сүз әйтәм: сезгә күктән икмәк биргән – Муса түгел. Күктән хак икмәкне сезгә Минем Атам бирә. 33Аллаһы икмәге Ул – күктән иңеп, дөньяга тормыш Бирүче, – диде.

34Алар Гайсәгә:

– Әфәндем! Безне һәрвакыт шундый икмәк белән тәэмин итеп торчы, – диделәр+.

35Гайсә исә болай дип әйтте:

– Мин – тормыш икмәге. Яныма килүче һичкайчан ачыкмас, Миңа иман итүче һичкайчан сусамас+. 36Әмма Мин сезгә әйткәндәй, сез Мине күргән булсагыз да ышанмыйсыз. 37Атам Миңа биргән һәркем Миңа киләчәк. Килгәннәрне һичкайчан куып җибәрмәячәкмен,+
38чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, бәлки Мине җибәргән Атам ихтыярын башкару өчен күктән иңдем+. 39Мине җибәргән Атамның ихтыяры исә шул: Ул Миңа биргәннәрнең берсен дә югалтмыйча, ахирәт көнендә аларның барысын да үледән терелтергә тиешмен+. 40Мине җибәргән Атам Углын күрүче һәм Аңа инанучы һәркемнең мәңгелек тормышка ия булуын тели. Мин аны ахирәт көнендә терелтеп торгызачакмын+.

41Аның: «Мин – күктән иңгән икмәк» дигәне өчен, яһүдиләр Аңардан зарландылар. 42Алар үзара болай диештеләр:

– Бу Йосыф углы Гайсә түгелме соң? Без Аның атасын да, анасын да беләбез бит. Ничек Ул: «Мин күктән иңдем», – дип сөйли ала икән+?

43Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Үзара сукранышмагыз. 44Мине җибәргән Ата алып килмәсә, яныма беркем дә килә алмый, Мин исә шул кешене ахирәт көнендә терелтеп торгызачакмын+. 45Пәйгамбәрләрнең язмаларында: «Һәммәсе дә Аллаһы тарафыннан өйрәтеләчәк»[*], – дип язылган. Атаны ишеткән, Аңардан өйрәнгән һәркем Минем янга килә+. 46Бу әле кем дә булса Атаны күргән дигән сүз түгел; Атаны Аллаһыдан килгән Зат кына күргән+. 47Сезгә хак сүз әйтәм: Миңа иман итүче мәңгелек тормышка ия. 48Мин – тормыш икмәге. 49Сезнең аталарыгыз чүлдә манна ашаганнар һәм шуңа карамастан үлеп киткәннәр. 50Ә бу күктән иңүче икмәк исә шундый ки, аны ашаучы үлмәячәк. 51Мин – күктән иңгән тере икмәк, бу икмәкне ашаучы мәңге яшәр. Мин бирәчәк икмәк исә ул – Минем тәнем. Мин аны дөнья яшәсен өчен бирәчәкмен+.

52Шуннан соң яһүдиләр ачуланышып:

– Бу Кеше ничек Үзенең тәнен безгә ашар өчен бирә алыр икән? – дип, үзара бик каты бәхәсләштеләр.

53Гайсә исә болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Адәм Углының тәнен ашамасагыз һәм Аның канын эчмәсәгез, сездә тормыш булмаячак+. 54Минем тәнемне ашаган һәм канымны эчкән исә мәңгелек тормышка ия. Мин аны ахирәт көнендә терелтәчәкмен. 55Минем тәнем – чын ризык, каным – чын эчемлек. 56Тәнемне ашаган һәм канымны эчкән – Миндә, Мин исә аңарда яшим+. 57Мине мәңге тере Атам җибәрде һәм Мин Атам аша яшим, шулай ук Мине ашаучы да Минем аша яшәячәк. 58Күктән иңгән икмәк менә шулдыр. Ул икмәк сезнең аталарыгыз ашаган маннага охшамаган, алар үлеп киткәннәр. Ә бу икмәкне ашаучы мәңге яшәячәк.

59Гайсә боларны Кәпәрнаумда гыйбадәтханәдә гыйлем биргән вакытта сөйләгән иде.

Сез дә китәргә телисезме?

60Гайсәнең күп шәкертләре, бу сүзләрне ишеткәннән соң:

– Нинди авыр сүзләр! Боларны кем тыңлый алсын? – диделәр.

61Әмма Гайсә шәкертләренең сукрануларын белеп:

– Сезне шушы рәнҗетәме? 62Әгәр сез Адәм Углының элек булган урынына күтәрелүен күрсәгез, нәрсә булыр+? 63Рух Ул – тормыш бирүче, кеше үз көче белән һичнәрсәгә ирешә алмый; Мин сезгә сөйләгән сүзләр – рух һәм тормыш+. 64Әмма арагызда иман итмәүчеләр дә бар, – дип әйтте.

Гайсә бит кемнең иман итмәвен һәм кемнең Үзенә хыянәт итәчәген баштан ук белә иде+.

65Ул сүзен дәвам итеп:

– Менә шуның өчен Мин сезгә, Атам җибәрмәсә, Минем янга беркемнең дә килә алмаячагын әйттем, – диде.

66Шул вакыттан башлап шәкертләренең күбесе Гайсәдән аерылып киттеләр, башка Аның белән бергә йөрмәделәр.

67Шунда Гайсә унике шәкертеннән:

– Сез дә китәргә телисезме? – дип сорады.

68Шимун Петер Аңа:

– Хакимем! Без кем янына барыйк соң? Мәңгелек тормыш сүзләре Синдә бит. 69Без Сиңа иман итәбез, Сине Аллаһының Изге Заты дип таныйбыз, – дип җавап бирде+.

70Гайсә аларга:

– Мин сезнең уникегезне сайлап алдым түгелме? Әмма берегез – иблис, – диде+.

71Ул бу сүзләрне, Үзенә хыянәт итәчәк, уникенең берсе булган Шимун углы Яһүдә Искариот хакында әйтте+.

7

Гайсә һәм Аның энеләре

7^1Шуннан соң Гайсә Гәлиләядә йөрде. Ул Яһүдиядә йөрергә теләмәде, чөнки яһүдиләр Аны үтерергә җай эзлиләр иде+. 2Яһүдиләрнең Чатырлар бәйрәме якынлаша иде, һәм+
3энеләре:

– Гәлиләядән Яһүдиягә бар, Син эшләгән эшләрне шәкертләрең дә күрсен+. 4Әгәр кеше үзен танытырга тели икән, эшен яшерен рәвештә эшләми. Шундый эшләр эшлисең икән, Үзеңне дөньяга таныт, – диделәр.

5Аңа хәтта энеләре дә ышанмадылар.

6Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Минем вакыт әле килеп җитмәде, ә сезнең өчен теләсә кайсы вакыт кулай+. 7Дөнья сезгә нәфрәт белән карамый, ә Миңа нәфрәтләнә, чөнки Мин эшләренең явыз булганлыгына һәрвакыт шаһитлык биреп торам+. 8Сез бәйрәмгә барыгыз, ә Мин бармыйм, чөнки Минем вакыт әле җитмәде.

9Ул, аларга шулай дип, Гәлиләядә калды, 10әмма, энеләре киткәч, яшерен рәвештә Үзе дә бәйрәмгә барды.

Гайсә Чатырлар бәйрәмендә

11Ә яһүдиләр исә Гайсәне бәйрәмдә эзләп:

– Ул кайда икән? – дип сорадылар.

12Аның хакында халык арасында күп сүзләр йөрде. Кайберләре: «Ул яхшы Кеше», – диде, башкалары исә: «Юк, Ул халыкны аздыра», – дип сөйләде. 13Әмма, яһүдиләрдән куркып, Аның хакында беркем дә ачык итеп сөйләмәде+.

14Ә инде бәйрәм уртасында Гайсә Аллаһы йортына кереп гыйлем бирә башлады. 15Яһүдиләр:

– Бу Кеше укымаган булса, шулкадәр нәрсәне кайдан белә икән?! – дип гаҗәпләнделәр.

16Гайсә аларга:

– Минем өйрәтүем Үземнеке түгел, Мине җибәргән Затныкы+. 17Кем Аның ихтыярын башкарырга тели, шул кеше бу өйрәтүемнең Аллаһыданмы яки аны Үземнән генә сөйләвемне белер. 18Үз исеменнән сөйләүче үзенә дан эзли, ә Үзен җибәргән Затка дан-шөһрәт яулаучы эчкерсездер һәм Аңарда ялган юк, – дип әйтте. –+
19Муса сезгә Канун бирде түгелме? Ә сезнең берегез дә аны үтәми. Ни өчен Мине үтерергә йөрисез+?

20– Сиңа җен кагылдымы әллә? Кем Сине үтерергә йөри?! – диде халык+.

21Гайсә сүзен дәвам итте:

– Мин бер эш эшләдем һәм сез һәммәгез шуңа гаҗәпләнәсез. 22Муса сезгә сөннәт тапшырды (гәрчә ул Мусадан түгел, бәлки аталардан килә), шуңа күрә шимбә көнне ир баланы сөннәткә утыртасыз. 23Муса кануны бозылмасын дип, шимбә көнне ир бала сөннәткә утыртыла ала икән, шимбә көнне бер кешене бөтенләй савыктырганым өчен, нигә Миңа ачуыгыз килә+? 24Тышкы күренешкә генә карап хөкем итмәгез, бәлки дөрес хөкем итегез+.

Гайсә – Мәсихме?

25Шунда кайбер иерусалимлеләр бер-берсенә:

– Бу әллә яһүдиләрнең башлыклары үтерергә теләгән Кешеме? 26Әнә Ул ачыктан-ачык сөйли, ә алар Аңа бер сүз дә әйтмиләр: әллә Аны чыннан да Мәсих дип уйлыйлар микән? 27Әмма, Мәсих килгәндә, Аның кайдан икәнлеген беркем дә белмәс. Без исә бу Кешенең кайдан икәнен беләбез, – диделәр+.

28Гайсә, Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, көчле тавыш белән болай диде:

– Сез Мине һәм кайдан икәнемне дә беләсез. Ләкин Мин Үзлегемнән килмәдем, һәм Мине җибәргән Зат хак. Сез Аны белмисез, 29ә Мин Аны беләм, чөнки Мин Аңардан килдем, Мине Ул җибәрде+.

30Алар Гайсәне кулга алырга теләделәр, ләкин берсе дә Аңа кул тидермәде, чөнки Аның вакыты килеп җитмәгән иде әле+. 31Халык арасында исә күп кешеләр Аңа иман китерделәр һәм:

– Мәсих килгәч, бу Зат күрсәткәннән дә күбрәк могҗизалы гамәлләр күрсәтер микән? – диештеләр+.

32Фарисейлар халыкның Гайсә хакында шундый сүз йөрткәннәрен ишеттеләр, һәм баш руханилар белән фарисейлар, Аны кулга алу өчен, тәртип саклаучыларны җибәрделәр. 33Гайсә исә:

– Мин сезнең арада озак булмам, Мине җибәргән Зат янына тиздән кире кайтачакмын+. 34Мине эзләрсез, әмма тапмассыз. Мин булачак урынга сез килә алмассыз, – дип әйтте+.

35Моны ишеткән яһүдиләр үзара:

– Без таба алмаслык нинди урынга китмәкче була икән? Әллә греклар арасына таралып яшәүче яһүдиләр янына китеп, грекларны өйрәтергә тели микән? 36«Мине эзләрсез, әмма тапмассыз. Мин булачак урынга сез килә алмассыз» дигән сүзләре нәрсәне аңлата икән? – диештеләр.

37Бәйрәмнең соңгы, бөек көнендә Гайсә, торып басып, көчле тавыш белән болай дип әйтте:

– Кем сусаса, шул Минем янга килсен һәм эчсен+. 38Изге язмада әйтелгәнчә, Миңа иман итүченең «күңел түреннән елгалар булып тереклек суы агачак»+.

39Ул моны Үзенә иман итүчеләр алачак Рух хакында әйтте. Әле Гайсә данланмаганга, аларга Изге Рух бирелмәгән иде+.

40Халык арасында кайберләре Аның бу сүзләрен ишетеп: «Ул – чынлап та вәгъдә ителгән Пәйгамбәр», – диделәр+. 41Берләре: «Бу – Мәсих», – диешсә, ә башкалары: «Мәсих Гәлиләядән килер микән? 42Изге язмада Мәсих Давыт нәселеннән булачак һәм Давыт яшәгән Бәйт-Лехем авылыннан киләчәк, дип язылган түгелме?» – диделәр+.

43Шулай итеп, халык арасында Гайсә хакында бәхәс чыкты+. 44Кайберләре Аны кулга алырга теләделәр, ләкин берсе дә Аңа кул тидермәде.

45Тәртип саклаучылар баш руханилар һәм фарисейлар янына кайткач:

– Ни өчен Аны тотып китермәдегез? – дип сорадылар алардан.

46– Берәүнең дә әле ул Кешедәй сөйләгәне юк, – дип җавап бирделәр тәртип саклаучылар.

47– Әллә сез дә алдандыгызмы?! – диделәр фарисейлар. – 48Башлыкларның яки фарисейларның берәрсе Аңа иман китердеме+? 49Ә Канунны белмәүче бу халык ләгънәт ителгән.

50Шунда фарисейларның берсе, элек Гайсә янына килеп киткән Никәдим болай диде:+

51– Иң элек кешене тыңламыйча һәм аның нәрсә эшләгәнен белмичә безнең канун аны хөкем итәме+?

52– Әллә син дә Гәлиләядәнме? Тикшереп кара һәм күрерсең: Гәлиләядән һич тә пәйгамбәр чыкмас, – дип җавап бирделәр аңа.

Уйнашлыкта тотылган хатын

[+
53Барысы да өйләренә таралгач,

8

8^1Гайсә Зәйтүн тавына китте.

2Иртә белән Ул яңадан Аллаһы йортына килде һәм Аның янына күп халык җыелды. Ул, утырып, аларны өйрәтә башлады. 3Шулчак канун белгечләре һәм фарисейлар, уйнашлыкта тотылган бер хатынны алып килеп, уртага бастырып куйдылар да:

4– Остаз! Бу хатын зина кылганда тотылды. 5Канунда Муса мондыйларны ташлар атып үтерергә әмер бирә, ә Син нәрсә әйтерсең? – диделәр Гайсәгә+.

6Алар моны, Гайсәне сынау өчен, Аны гаепләргә берәр сылтау табарбыз, дигән уй белән әйттеләр. Әмма Гайсә, чүгәләп, бармагы белән җиргә яза башлады+. 7Алар сорауларын кабат биргәнгә, Ул торып басып болай диде:

– Сезнең кайсыгыз гөнаһсыз, шул башлап аңа таш атсын+. 8Һәм, тагын чүгәләп, җиргә язуын дәвам итте.

9Алар исә моны ишеткәч, өлкәннәреннән башлап бер-бер артлы чыгып киттеләр. Гайсә белән уртада басып торган хатын гына калды.

10Гайсә торып басып:

– Сеңлем! Кайда алар? Сине беркем дә хөкем итмәдеме? – дип сорады.

11– Беркем дә, Әфәндем! – дип җавап бирде хатын.

Гайсә аңа:

– Мин дә сине хөкем итмим: бар, башка гөнаһ кылма, – диде.][*]+

Гайсә – дөнья яктылыгы

12Гайсә тагын халыкка сөйләде. Ул:

– Мин – дөнья яктылыгы. Минем артымнан баручы караңгылыкта йөрмәячәк, бәлки аның тормыш бирүче яктылыгы булачак, – дип әйтте+.

13Шуннан соң фарисейлар Аңа:

– Син Үзең хакында Үзең шаһитлык бирәсең, Синең шаһитлыгың хак түгел, – диделәр+.

14Гайсә исә аларга:

– Үзем хакында Үзем шаһитлык бирсәм дә, Минем шаһитлыгым хак, чөнки кайдан килеп, кая баруымны беләм. Сез исә Минем кайдан килеп, кая баруымны белмисез+. 15Сез кешеләр үлчәме белән хөкем итәсез, ә Мин беркемне дә хөкем итмим+. 16Мин хөкем итсәм дә, хөкемем хак, чөнки Мин Үзем генә түгел, җибәргән Атам белән бергә Мин+. 17Сезнең Кануныгызда да «Ике кешенең шаһитлыгы хак»[*], дип язылган+. 18Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык бирәм һәм Минем хакта Мине җибәргән Ата шаһитлык бирә, – дип җавап бирде+.

19Шуннан соң:

– Синең атаң кайда? – дип сорадылар Гайсәдән.

– Сез Мине дә, Атамны да белмисез. Әгәр Мине белсәгез, Атамны да белер идегез, – дип җавап бирде Ул+.

20Гайсә бу сүзләрне, Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, сәдака сандыгы янында әйтте. Берсе дә Аны кулга алмады, чөнки Аның вакыты әле килеп җитмәгән иде+.

Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз

21Гайсә аларга янә болай дип әйтте:

– Мин китәм. Сез Мине эзләрсез, ләкин үз гөнаһыгыз белән үләрсез. Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз+.

22Яһүдиләр үзара болай диештеләр:

– Ул Үзен Үзе үтерәчәк микәнни? «Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз», – ди бит.

23Гайсә аларга:

– Сез түбәннән, Мин югарыдан. Сез бу дөньяныкы, Мин бу дөньяныкы түгел, – диде. –+
24Шуңа күрә Мин сезгә: «Сез гөнаһларыгыз белән үләрсез», – дидем. Мин – Ул[*] икәненә ышанмасагыз, үз гөнаһларыгыз белән үләрсез сез.

25Шуннан соң Гайсәдән:

– Кем соң Син? – дип сорадылар.

– Мин сезгә Үземнең кемлегемне инде күптән әйтә киләм, – диде аларга Гайсә. – 26Сезнең хакта күп сөйләп, сезне хөкем итә алыр идем. Әмма Мине җибәргән Зат хак, һәм Аңардан нәрсә ишетсәм, дөньяга шуны сөйлим+.

27Алар Гайсәнең Ата хакында сөйләвен аңламадылар. 28Шунда Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Сез Адәм Углын югарыга күтәргәч, Минем мәңге бар икәнемне һәм Үзлегемнән һичнәрсә эшләмәвемне, бәлки, Атам ничек өйрәткән булса, шулай сөйләвемне белерсез+. 29Мине Җибәрүче Минем белән. Атам Мине ялгыз калдырмады, чөнки Мин һәрвакыт Аңа мәгъкуль эшләрне генә эшлим+.

30Ул шушы сүзләрне сөйләгән чакта күпләр Аңа иман китерделәр+.

Ибраһим балалары

31Гайсә Үзенә иман китергән яһүдиләргә:

– Минем сүзләремне тотсагыз, чыннан да, Минем шәкертләрем булырсыз. 32Сез хакыйкатьне белерсез һәм хакыйкать сезне ирекле итәр, – дип әйтте+.

33– Без Ибраһим нәселеннән, – диделәр алар Аңа, – һәм беркайчан да һичкемнең колы булмадык. Ничек соң Син: «Ирекле булырсыз», – дисең?!

Гайсә болай диде:+

34– Сезгә хак сүз әйтәм: гөнаһ кылучы һәркем – гөнаһ колы+. 35Кол өйдә мәңге тормый, ә угыл анда мәңге тора+. 36Шулай итеп, Угыл сезне ирекле итсә, сез чын мәгънәсендә ирекле булачаксыз.

37Мин сезнең Ибраһим нәселеннән булуыгызны беләм. Шулай да сез Мине үтерергә йөрисез, чөнки сүзләремә күңелләрегездә урын юк+. 38Мин Атам янында күргәннәрем хакында сөйлим, ә сез үз атагыз янында ишеткәннәрне эшлисез, – диде аларга Гайсә.

39– Безнең атабыз – Ибраһим, – дип җавап бирделәр алар.

Гайсә исә:

– Сез Ибраһим балалары булсагыз, Ибраһим эшләрен кылыр идегез+. 40Ә хәзер Мине, Аллаһыдан ишеткән хакыйкатьне сөйләгән Бәндәне, үтерергә йөрисез. Ибраһим алай эшләмәде. 41Сез үз атагызның эшләрен кыласыз, – дип әйтте.

Алар Аңа:

– Без уйнаштан тумаган, безнең Атабыз бер генә: Ул – Аллаһы, – диделәр+.

42Гайсә җавап итеп болай диде:

– Атагыз Аллаһы булса, сез Мине яратыр идегез, чөнки Мин Аллаһыдан килдем. Мин Үзлегемнән килмәдем, Мине Ул җибәрде. 43Ни өчен сез сөйләгәннәремне аңламыйсыз? Чөнки сез Минем сүземне тыңлый алмыйсыз+. 44Сезнең атагыз – иблис, һәм сез атагызның теләкләрен үтәргә телисез. Ул баштан ук кеше үтерүче булып, хакыйкатьне тотмады һәм хәзер дә тотмый, чөнки аңарда хакыйкать юк. Ялган сөйләгән вакытта, ул үзенекен сөйли, чөнки ул – ялганчы һәм ялганның атасы+. 45Ә сез, Мин хакыйкать сөйләгәнгә күрә, сүзләремә ышанмыйсыз. 46Гөнаһта гаепле булуымны кайсыгыз исбат итә алыр? Әгәр хакыйкать сөйлим икән, ни өчен Минем сүзләремә ышанмыйсыз? 47Кем Аллаһыдан булса, шул Аллаһы сүзләрен тыңлар; ә сез Аллаһыдан булмаганга күрә тыңламыйсыз.

Гайсә һәм Ибраһим

48Моңа яһүдиләр:

– Син самареяле, эчеңдә җен бар, әллә бу дөрес түгелме? – диделәр+.

49Гайсә җавап бирде:

– Миндә җен юк. Мин Атамны хөрмәт итәм, ә сез Мине хур итәсез+. 50Хәер, Мин Үземә дан эзләмим, ә эзләүче башка Берәү бар һәм Ул хөкем итә+. 51Сезгә хак сүз әйтәм: кем Минем сүземне тота, ул һичкайчан үлем күрмәячәк+.

52– Менә хәзер Синдә җен барлыгына һич шигебез калмады: Ибраһим да, пәйгамбәрләр дә үлгәннәр, ә Син: «Кем Минем сүземне тота, ул беркайчан да вафат булмаячак», – дисең. 53Син атабыз Ибраһимнан да бөегрәкме? Ул үлгән, пәйгамбәрләр дә үлгәннәр. Син Үзеңне кем дип саныйсың? – дип әйттеләр яһүдиләр.

54Гайсә аларга:

– Үземне Үзем данлыйм икән, Минем даным буш булыр. Атам Үзе Мине данлый. Сез Аны «Аллабыз» дип атыйсыз,+
55асылда Аны белмисез. Мин исә Аны беләм. Аны белмим дисәм, сезнең кебек ялганчы булыр идем; әмма Мин Аны беләм һәм Аның сүзен тотам+. 56Атагыз Ибраһим Минем көнемне күрәчәгенә шатланды. Ул аны күреп куанды, – дип җавап бирде+.

57Яһүдиләр Аның бу сүзләренә:

– Сиңа әле илле яшь тә юк, ә Син Ибраһимны күрдеңме? – диделәр.

58Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Ибраһим булганга кадәр үк, Мин бар[*] идем инде.

59Шул чакта алар, Аңа ыргыту өчен, кулларына ташлар алдылар, әмма Гайсә, яшеренеп, Аллаһы йортыннан чыгып китте+.

9

Тумыштан сукыр кешенең күрә башлавы

9^1Үтеп барышлый, Гайсә тумыштан ук сукыр бер кешене күрде. 2Шәкертләре Аңардан:

– Остаз! Бу кешенең сукыр булып тууы кемнең гөнаһыннан: үзе гөнаһ кылганмы, әллә ата-анасымы? – дип сорадылар+.

3Гайсә болай җавап бирде:

– Бу кеше үзенең гөнаһы өчен дә, ата-анасының гөнаһы өчен дә сукыр түгел. Аллаһының гамәлләре аңарда күренсен өчен, ул сукыр булып туды. 4Көн үткәнче Мине җибәргән Затның эшләрен башкарырга тиешбез. Төн җитеп килә, ул чакта һичкем берни эшли алмас+. 5Мин дөньяда вакытта, Мин – дөньяга яктылык+.

6Шулай дип, Ул җиргә төкерде, төкереге белән лай ясап, шуны сукырның күзләренә сөртте дә+
7аңа:

– Шилуах буасына барып юын, – диде. (Шилуах – «Җибәрелгән» дигән мәгънәдә.)

Ул барып юынды һәм күзләре күрә торган булып кайтты+. 8Аның күршеләре һәм элек хәер сорашып утыруын күргән кешеләр:

– Бу соң, теге, хәер сорашып утырган кеше түгелме? – диештеләр.

9Кайберләре: «Бу – шул», ә кайберләре: «Шуңа охшаган», – диделәр.

Кузләре ачылган кеше үзе исә:

– Мин – шул кеше, – дип әйтә иде.

10– Күзләрең ничек ачылды соң? – дип сорадылар аңардан.

11– Гайсә атлы Кеше лай ясап күзләремә сөртте дә: «Шилуах буасына барып юын», – диде. Мин барып юындым һәм күзләрем ачылды, – диде ул.

12Аңардан: «Ул Кеше кайда?» – дип сорагач:

– Мин белмим, – дип җавап бирде.

13Элек сукыр булган бу кешене фарисейлар янына алып бардылар. 14Ә Гайсә, лай ясап, сукырның күзләрен ачкан көн – шимбә көн иде+. 15Фарисейлар да аңардан ничек күрә башлавы хакында сораштылар. Ул аларга:

– Ул минем күзләремә лай сылады, аннары мин юындым да күрә башладым, – диде.

16Шунда кайбер фарисейлар:

– Бу Кеше шимбә көн кагыйдәләрен үтәми, шуңа күрә Ул Аллаһыдан түгел, – дип әйттеләр.

Ә башкалары:

– Гөнаһлы кеше мондый могҗизалы гамәлләрне ничек эшли алсын? – диделәр. Һәм алар арасында бәхәс чыкты+. 17Әлеге кешегә:

– Син Аның турында нәрсә әйтерсең? Ул синең күзләреңне ачты бит, – диделәр.

– Ул – Пәйгамбәр, – дип җавап бирде күзләре ачылган кеше+.

18Әмма яһүдиләр, күзләре ачылган кешенең ата-анасын чакырганчы, аның сукыр булганына һәм күрә башлавына ышанмадылар.

19– Тумыштан сукыр дигән углыгыз шушымы? Әмма хәзер ул ничек күрә ала? – дип сорадылар алар.

20Ата-анасы аларга:

– Без аның углыбыз икәнен һәм сукыр булып туганын беләбез. 21Ә аның ничек күрә башлавын да, күзләрен кем ачканын да белмибез. Ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз, үзе хакында үзе сөйләсен, – дип җавап бирделәр.

22Күзләре ачылган кешенең ата-анасы яһүдиләрдән курыкканга күрә, шулай диде. Чөнки яһүдиләр, Гайсәнең Мәсих икәнен икърар итүче һәркемне гыйбадәтханәдән куарга, дип сүз куешкан иделәр+. 23Шунлыктан аның ата-анасы: «Ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз», – диделәр.

24Шулай итеп, яһүдиләр элек сукыр булган кешене икенче тапкыр чакырып, аңа:

– Аллаһыны хөрмәт ит! Без ул Кешенең гөнаһлы икәнен беләбез, – диделәр+.

25Ул аларга:

– Ул гөнаһлымы, түгелме, анысын белмим. Шуны гына беләм: мин сукыр идем, ә хәзер күрәм, – дип җавап бирде.

26– Ул нәрсә эшләде? Синең күзләреңне ничек ачты? – дип тагын сорадылар аңардан.

27Ул аларга:

– Мин инде сезгә сөйләдем, ә сез тыңламадыгыз. Ни өчен тагын ишетергә телисез? Әллә сез дә Аның шәкертләре булырга җыенасызмы? – дип җавап бирде.

28Алар аңа мыскыллап:

– Син – Аның шәкерте, ә без – Муса шәкертләре. 29Без Аллаһының Мусага сөйләгәнен беләбез, әмма Аның кайдан икәнен белмибез, – диделәр+.

30Күрә башлаган кеше аларга:

– Шунысы гаҗәп тә: сез Аның кайдан икәнен белмисез, ә Ул минем күзләремне ачты! – дип әйтте. – 31Без Аллаһының гөнаһлыларны тыңламавын беләбез, әмма Үзенә табынучыны һәм Аның ихтыярын башкаручыны Ул тыңлый+. 32Кемнең дә булса тумыштан сукыр кешенең күзләрен ачканлыгы турында гомердә дә ишетелгәне юк. 33Ул Кеше Аллаһыдан булмаса, һичнәрсә булдыра алмас иде.

34– Башыңнан аягыңа тикле гөнаһта тугансың, нигә безне өйрәтәсең? – дип алар аны куып чыгардылар.

Рухи сукырлык

35Гайсә бу кешене куып чыгарганнарын ишетте дә аны табып:

– Син Адәм Углына ышанасыңмы? – дип сорады.

36– Әфәндем, мин Аңа ышансын өчен, Аның кем икәнен әйт сәнә, – дип җавап бирде ул.

37– Син Аны күрдең. Хәзер синең белән Ул сөйләшә, – дип әйтте Гайсә+.

38– Хакимем, мин ышанам! – дип сәҗдә кылды ул.

39Гайсә:

– Күрми торганнар күрсен, ә күрә торганнар сукырайсын, дип хөкем итү өчен килдем Мин бу дөньяга, – дип әйтте.

40Аның янында булган кайбер фарисейлар, моны ишеткәч:

– Әллә без дә сукырмы? – диделәр+.

41– Сез сукыр булсагыз, гөнаһыгыз өчен гаепле булмас идегез. Ә сез «күрәбез» дигәнлектән гөнаһыгыз үзегездә кала, – дип әйтте Гайсә+.

10

Гайсә – яхшы Көтүче

10^1Сезгә хак сүз әйтәм: кем сарык утарына капкадан түгел, башка юл белән керә, ул – карак һәм юлбасардыр. 2Ә капкадан керүче сарыкларга көтүче була: 3аңа сакчы капка ача, сарыклар аның тавышын ишетәләр һәм ул, сарыкларын исемнәре белән чакырып, аларны алып чыга. 4Үзенең бар сарыкларын алып чыкканнан соң, ул алар алдыннан бара; ә сарыклар аның артыннан баралар, чөнки аның тавышын таныйлар. 5Алар чит кеше артыннан бармыйлар, ә аңардан качып китәләр, чөнки аның тавышын танымыйлар.

6Гайсә аларга әлеге гыйбрәтле хикәяне сөйләде, ләкин кешеләр Аның нәрсә хакында сөйләгәнен аңламадылар+.

7Шуңа күрә Гайсә аларга янә болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Мин – сарыкларга капка. 8Миннән алда килгәннәрнең барысы да карак һәм юлбасар иделәр, әмма сарыклар аларны тыңламадылар. 9Мин – капка. Минем аша керүче котылачак, кереп-чыгып йөриячәк һәм көтүлек табачак+. 10Карак ул урлау, үтерү һәм һәлак итү өчен генә килә. Мин исә тормыш бирергә, мул тормыш бирергә дип килдем.

11Мин – яхшы Көтүче. Яхшы көтүче сарыклары өчен җанын дә кызганмый+. 12-13Ә ялланган көтүче – чын көтүче түгел ул. Сарыклар үзенеке булмаганга, ул алар турында кайгыртмый: бүренең килгәнен күреп, сарыкларны ташлап, качып китә, бүре, сарыкларга һөҗүм итеп, аларны таратып бетерә++.

14-15Мин – яхшы Көтүче. Атам Мине, Мин Атамны таныган кебек, Мин үземнекеләрне таныйм, алар Мине таныйлар. Мин сарыкларым өчен җанымны да кызганмыйм+. 16Бу утардан булмаган башка сарыкларым да бар, Мин аларны да алып килергә тиеш. Алар Минем тавышымны ишетәчәк, һәм, шулай итеп, бер көтү һәм бер көтүче булачак+. 17Мин аны яңадан кабул итү өчен, Үз җанымны бирәм, шуның өчен Атам Мине ярата+. 18Беркем дә Миннән җанымны алмый, Мин аны Үз ихтыярым белән бирәм: аны бирергә дә, кире алырга да хокукым бар. Болай эшләргә Миңа Атам боерык бирде+.

19Бу сүзләр аркасында яһүдиләр арасында янә бәхәс чыкты+. 20Аларның күбесе:

– Аңарда җен бар, Ул акылсыз. Сез ни өчен Аны тыңлыйсыз? – диделәр+.

21Башкалары исә:

– Бу җенле кеше сүзләре түгел, җен сукырның күзләрен ача аламы соң? – диделәр+.

Яһүдиләрнең Гайсәне кабул итмәүләре

22Кыш иде. Иерусалимдә Яңару бәйрәме[*] вакытында, 23Гайсә Аллаһы йортында Сөләйман әйванында йөри иде+. 24Яһүдиләр Аның тирәсенә җыелып:

– Син безне газаплы билгесезлектә озак тотарсыңмы? Мәсих булсаң, безгә ачык итеп әйт, – диделәр+.

25Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Мин сезгә әйттем, ә сез ышанмыйсыз. Атам исеменнән кылган гамәлләрем Минем хакта шаһитлык бирәләр+. 26Әмма сез ышанмыйсыз, чөнки сез Минем сарыкларымнан түгел. 27Минем сарыкларым тавышымны ишетәләр, Мин дә аларны таныйм, һәм алар Минем арттан баралар. 28Мин аларга мәңгелек тормыш бирәм. Алар һичкайчан һәлак булмаячаклар, һәм аларны беркем дә Минем кулдан тартып ала алмаячак+. 29Аларны Миңа биргән Атам һәммәсеннән дә бөек. Атамның кулыннан аларны тартып алырга беркемнең дә көче җитмәячәк. 30Мин һәм Ата – бер+.

31Шуннан соң яһүдиләр, Аны үтерергә теләп, тагын кулларына ташлар алдылар+.

32Гайсә исә аларга:

– Мин сезгә Атам исеменнән күп яхшы эшләр күрсәттем, шуларның кайсы өчен Мине ташлар атып үтерергә телисез? – дип әйтте.

33Яһүдиләр Аңа:

– Без Сине яхшы эшләрең өчен түгел, бәлки, Аллаһыны хөрмәт итмичә, Аңа каршы көфер сүз сөйләвең, Үзең кеше була торып, Үзеңне Аллаһы дип әйтүең өчен үтерергә телибез, – дип җавап бирделәр+.

34Ә Гайсә болай дип әйтте:

– Аллаһының: «„Сез – илаһлар“, – дидем Мин»[*] дигән сүзләре сезнең Кануныгызда язылган түгелме+? 35Аллаһы Үзенең сүзе бирелгән кешеләрне илаһлар дип атады, ә Изге язма юкка чыгарыла алмый. 36Мине Ата Үзе, изге эшкә аерып, дөньяга җибәрде. Ничек соң сез «Мин – Аллаһы Углы» дигәнемә: «Көфер сөйлисең», – дип әйтәсез+? 37Мин Атамның эшләрен башкармыйм икән, Миңа ышанмагыз. 38Ә инде башкарам икән, Минем Үземә ышанмасагыз да, Атамның Миндә, Минем Аңарда икәнлекне белү һәм аңлау өчен, эшләремә ышаныгыз+.

39Шунда Аны тагын кулга алырга тырыштылар, әмма Ул алардан качып китте+.

40Шуннан соң Гайсә тагын Үрдүннең аръягына, Яхъя элек кешеләрне чумдырып йөргән урынга китте һәм шунда калды+. 41Күпләр Аның янына килделәр һәм бер-берсенә:

– Яхъя һичбер могҗизалы гамәлләр күрсәтмәде, әмма Яхъяның бу Кеше турында әйткәннәре һәммәсе дә хак, – диделәр+.

42Анда күпләр Аңа иман китерде+.

11

Гайсәнең Элгазарны үледән терелтеп торгызуы

11^1Мәрьям һәм аның апасы Марта яшәгән Бәйт-Әния авылында Элгазар исемле бер кеше авырып ята иде+. 2Мәрьям – Хаким Гайсәнең аякларын хуш исле май белән майлап, чәче белән сөрткән хатын. Авырып ятучы Элгазар исә аның абыйсы иде+. 3Кыз туганнар Гайсәгә: «Хакимебез! Якын дустың Элгазар авырый», – дип хәбәр җибәрделәр.

4Гайсә бу турыда ишеткәч:

– Бу авыру үлем авыруы түгел, бәлки Аллаһы даны өчен һәм шуның аркылы Аллаһы Углы данланыр, – диде.

5Гайсә Мартаны, аның сеңлесен һәм Элгазарны ярата иде, 6әмма, Элгазарның авыру икәнен ишеткәч тә, булган урынында тагын ике көнгә тоткарланды. 7Шуннан соң шәкертләренә:

– Яңадан Яһүдиягә барыйк, – диде.

8Ә шәкертләре Аңа:

– Остаз! Әле күптән түгел генә яһүдиләр Сине ташлар атып үтерергә йөргәннәр иде. Син тагын шунда барасыңмы? – диделәр+.

9Гайсә болай дип җавап бирде:

– Көн яктылыгы унике сәгать түгелме соң? Көндез йөрүче абынмый, чөнки бу дөньяның яктысын күрә+. 10Ә төнлә йөрүче абына, чөнки аңарда яктылык юк+.

11Шуннан соң Гайсә сүзен дәвам итте:

– Дустыбыз Элгазар йоклап киткән, Мин аны уятырга барам+.

12Аның шәкертләре:

– Хакимебез! Йоклап киткән булса, савыгыр, – диделәр.

13Гайсә аның үлгәнлеге хакында әйткән иде, алар исә, гадәттәге йокы турында сөйли, дип уйладылар. 14Шуңа күрә Гайсә аларга ачык итеп:

– Элгазар үлгән, – диде. – 15Анда булмавыма Мин сезнең өчен шат, чөнки бу иманыгызны ныгытыр. Әйдәгез, аның янына барыйк.

16Шунда Игезәк кушаматлы Томас башка шәкертләргә:

– Әйдәгез, киттек, Аның белән бергә без дә үлик, – диде+.

17Бәйт-Әниягә килеп җиткәч, Гайсә Элгазарның инде дүрт көн буена кабердә ятуын ишетте. 18Бәйт-Әния исә Иерусалимгә өч чакрым[*] чамасы гына иде. 19Абыйлары өчен кайгыручы Марта белән Мәрьямне юатырга байтак яһүдиләр килгән иде. 20Марта, Гайсәнең килүе хакында ишеткәч, Аны каршы алырга чыкты. Мәрьям исә өйдә калды.

21– Хакимем! – диде Марта Гайсәгә. – Син монда булсаң, абыем үлмәгән булыр иде. 22Әмма хәзер дә беләм: Аллаһыдан нәрсә генә сорасаң да, Ул Сиңа бирәчәк.

23– Абыең тереләчәк, – диде аңа Гайсә.

24– Ахирәт көнендә – үледән терелү вакытында – аның тереләчәген беләм, – диде Марта+.

25Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Мин – терелү һәм тормыш. Миңа иман итүче кеше үлсә дә, тереләчәк+. 26Миңа иман итеп яшәүче һәркем исә һичкайчан үлмәс. Син моңа ышанасыңмы+?

27– Әйе, Хакимем! Синең дөньяга килергә тиеш булган Мәсих, Аллаһы Углы икәнеңә ышанам, – диде Марта+.

28Моны әйткәч, Марта китеп барды һәм, сиздермичә генә, сеңлесе Мәрьямне чакырып:

– Остаз монда, Ул сине чакыра, – диде.

29Мәрьям, моны ишеткәч тә, тиз генә урыныннан торып, Гайсә янына китте. 30Ул вакытта Гайсә әле авылга кермичә, Марта белән очрашкан урында тора иде. 31Мәрьям белән бергә өйдә булган юатучы яһүдиләр аның җәһәт кенә торып чыгып китүен күрделәр һәм, елау өчен кабер янына китте, дип уйлап, аның артыннан атладылар.

32Мәрьям исә, Гайсә торган урынга килеп җиткәч, Аны күреп, аякларына егылды һәм:

– Хакимем! Син монда булсаң, абыем үлмәгән булыр иде, – диде.

33Мәрьямнең һәм аның белән килгән яһүдиләрнең елауларын күреп, Гайсә Үзе дә борчылды һәм көенеп:

34– Сез аны кайда күмдегез? – дип сорады.

Алар Аңа:

– Әйдә, барыйк, Әфәнде! Үзең күрерсең, – диделәр.

35Гайсәнең күзләреннән яшьләр акты+.

36Моны күреп яһүдиләр:

– Карагыз әле, Ул Элгазарны ничек яраткан икән! – диештеләр.

37Ә кайберләре:

– Ул сукырның күзләрен ачкан икән, ник соң Элгазарны да үлемнән алып калу өчен, берәр нәрсә эшли алмаган? – диделәр+.

38Гайсә тагын да ныграк көенгән хәлдә кабер янына килде. Кабер мәгарә булып, аңа керү юлы таш белән ябылган иде+.

39– Ташны читкә алып куегыз, – диде Гайсә.

Ә мәрхүмнең сеңлесе Марта Аңа:

– Хакимем! Ул инде исләнгән, чөнки ул үлгәннән соң дүрт көн үтте, – диде.

40– Әгәр иман итсәң, Аллаһының данын күрәчәксең, – дип әйтмәдемме сиңа? – диде Гайсә.

41Мәгарә авызыннан ташны алып куйдылар. Гайсә исә югары карап:

– Атам! Мине ишеткәнең өчен Сиңа рәхмәт белдерәм+. 42Мине һәрвакыт ишетүеңне беләм, ләкин бу сүзләремне монда басып торучы кешеләр өчен, Мине Син җибәргәнгә алар ышансыннар дип әйтәм, – диде+.

43Шулай дигәннән соң Ул көчле тавыш белән:

– Элгазар! Чык! – диде+.

44Шул вакыт үлгән кеше килеп чыкты. Аның куллары һәм аяклары кәфен белән уралган, йөзе яулык белән капланган иде. Гайсә:

– Чишегез аны, йөреп китсен, – диде+.

Фарисейларның Гайсәне үтерергә ниятләүләре

45•Мәрьям янына килгән яһүдиләрнең күбесе, Гайсә кылган эшләрне күреп, Аңа иман китерделәр+. 46Ә кайберләре фарисейлар янына барып, аларга Гайсә кылган эшләр турында сөйләделәр. 47Шунда баш руханилар һәм фарисейлар киңәшмә җыйдылар.

– Безгә нәрсә эшләргә? – диделәр алар. – Бу Кеше күп могҗизалы гамәлләр күрсәтә. 48Аны шул көе калдырсак, һәммәсе Аңа иман китерәчәк, ул вакытта римлылар килеп, җиребезне дә, халкыбызны да басып алачак.

49Аларның берсе – ул елны олуг рухани булган Кәяфәс аларга:

– Сез бернәрсә дә белмисез! 50Бөтен халык һәлак булуга караганда, халык өчен бер кешенең үлүе сезнең өчен хәерлерәк. Сез шуны аңламыйсызмы? – диде+.

51-52Ул моны үзеннән-үзе әйтмәде, бәлки, ул елның олуг рухание буларак, Гайсәнең халык өчен үләчәген алдан әйтеп бирде. Гайсә бу халык өчен генә түгел, әмма Аллаһының таралып яшәгән балаларын бергә җыю өчен дә үләчәк иде++.

53Шул көннән соң алар Аны үтерергә ниятләделәр+. 54Шуңа күрә Гайсә инде яһүдиләр арасында ачыктан-ачык йөрмәде, ә аннан чүл янындагы бер өлкәгә, Эфраим дигән шәһәргә китте һәм Үзенең шәкертләре белән шунда калды.

55Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме якынлашканда, бәйрәм алдыннан пакьләнергә дип, Иерусалимгә илнең төрле почмакларыннан күп халык җыелды+. 56Халык Гайсәне эзләде. Алар Аллаһы йортында бер-берсенә:

– Сез ничек уйлыйсыз? Ул бәйрәмгә килер микән? – диештеләр.

57Баш руханилар һәм фарисейлар исә, Гайсәне кулга алу өчен, «Аның кайда булуын белгән кешеләр безгә килеп әйтергә тиеш» дигән әмер бирделәр+.

12

Гайсәне Бәйт-Әниядә майлау

12^1•Котылу бәйрәменә алты көн кала, Гайсә Бәйт-Әния авылына килде. Ул авылда Гайсә үледән терелткән Элгазар яши иде+. 2Анда Гайсә хөрмәтенә аш мәҗлесе җыйдылар, Марта хезмәт күрсәтеп йөрде, ә Элгазар Гайсә белән бергә табын артында утыра иде+. 3Мәрьям, бер кадак[*] кыйммәтле, саф вә хуш исле нард[*] мае алып, Гайсәнең аякларын майлады да үзенең чәче белән сөртте. Өй эче ислемайның хуш исе белән тулды+. 4Шунда Гайсәнең шәкертләреннән берсе – Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот:

5– Ни өчен бу хуш исле майны, өч йөз динарга сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшеп бирмәскә иде? – диде.

6Ул моны һич тә фәкыйрьләр хакында кайгыртып түгел, бәлки карак булганы өчен әйтте. Уртак акча янчыгын йөртү – аның вазифасы, һәм ул аннан үзенә акча ала торган иде+.

7Гайсә моңа болай дип җавап бирде:

– Калдыр аны, ул бу майны Мине күмү көненә саклады. 8Фәкыйрьләр һәрвакыт сезнең белән бит, ә Мин сезнең белән һәрвакыт булмам+.

9Шул вакытта күп яһүдиләр, Гайсәнең Бәйт-Әниядә икәнлеген белеп, шунда җыелдылар. Алар Гайсә өчен генә түгел, Ул үледән терелткән Элгазарны күрү өчен дә килделәр+. 10Шунлыктан баш руханилар Элгазарны да үтерергә карар чыгардылар, 11чөнки аның аркасында күп яһүдиләр Гайсә янына килә һәм Аңа иман китерә иде.

Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

12•Икенче көнне бәйрәмгә килгән халык арасында «Гайсә Иерусалимгә килә икән» дигән хәбәр таралды. 13Алар, хөрмә ботаклары тотып, Гайсәне каршыларга чыкты һәм:

«Һошанна![*]
Раббы исеменнән Килүче,
Исраил Патшасы мөбарәктер!»[*] –

дип кычкырдылар+.

14Гайсә исә бер ишәк табып, аңа атланды, һәм һәммәсе Изге язмада язылганча булды:

15«Сион-кыз[*], курыкма!

Менә, яшь ишәккә атланып,

Синең Патшаң килә»[*]+.

16Аның шәкертләре ул вакытта моны аңламадылар, ә инде Гайсә данланганнан соң, Аның хакында шулай язылган булуын һәм Аңа нәкъ шулай эшләүләрен хәтерләренә төшерделәр+.

17Гайсә Элгазарны кабердән чакырып, үледән терелткәндә, Аның белән булган кешеләр ни булганы турында сөйләп бирделәр. 18Шундый могҗизалы гамәл кылганын ишеткәнгә, халык Аны каршыларга чыкты.

19Фарисейлар исә үзара:

– Күрәсезме, безгә бернәрсә дә ярдәм итми. Бөтен дөнья Аның артыннан бара, – диделәр+.

Гайсәнең Үз үлеме хакында әйтүе

20Бәйрәмдә Аллаһыга табыну өчен килүчеләр арасында берничә грек та бар иде. 21Алар Гәлиләядәге Бәйт-Сайдадан булган Филип янына килеп, аңардан:

– Әфәндем! Без Гайсәне күрергә телибез, – дип үтенделәр+.

22Филип бу турыда Әндригә әйтте, аннары алар икәүләп бу үтенечне Гайсәгә сөйләделәр. 23Гайсә аларга җавабында:

– Адәм Углының данлану вакыты җитте, – диде+. 24– Сезгә хак сүз әйтәм: җиргә төшкән бодай бөртеге үлмәсә, шул килеш калыр, ә үлсә, зур уңыш китерер+. 25Үз җанын яратучы аны югалтыр, ә бу дөньяда үз гомереннән ваз кичүче аны мәңгелек тормыш өчен саклар+. 26Кем Миңа хезмәт итә, ул Миңа иярсен. Мин кайда булсам, Минем хезмәтчем дә шунда булыр. Миңа хезмәт итүчегә Атам ихтирам күрсәтер.

27Күңелем Минем хәзер борчулы. Нәрсә әйтим? «Атам! Мине бу авыр сәгатьтән коткар!» – дипме? Ләкин Мин нәкъ шуның өчен килдем дә+. 28Атам! Исемеңне данла.

Шул вакыт күктән:

– Мин аны данладым һәм данлаячакмын, – дигән тавыш ишетелде+.

29Шунда торган халык тавышны ишетеп, күк күкрәвен әйтте. Кайберләре исә:

– Аңа фәрештә сөйләде, – диделәр+.

30Моңа каршы Гайсә:

– Бу тавыш Минем өчен түгел, сезнең өчен килде+. 31Бу дөнья хәзер хөкем ителә, хәзер бу дөньяның түрәсе[*] куып чыгарылачак+. 32Мин җирдән югары күтәрелгәннән соң барлык кешеләрне Үземә тартачакмын, – диде+.

33Ул моны Үзенең нинди үлем белән үләчәген белдереп әйтте+. 34Халык Аңа болай дип җавап бирде:

– Без Кануннан Мәсихнең мәңге яшәячәген белдек, ә Син каян чыгып, Адәм Углы күтәрелергә тиеш, дип әйтә аласың? Кем Ул – Адәм Углы+?

35Шунда Гайсә аларга:

– Яктылык сезнең белән бераз вакыт булыр әле. Үзегезне караңгылык басмасын өчен, яктылык бар чагында йөреп калыгыз. Караңгыда йөрүче кая барганын белми+. 36Яктылык сезнең белән булганда, аңа ышаныгыз, шул чакта сез яктылык балалары булырсыз, – диде.

Шушы сүзләрне әйткәннән соң Гайсә, китеп, халык күзеннән яшеренде+.

Халыкның Гайсәгә ышанмавы

37Гайсә халык алдында шулкадәр күп могҗизалы гамәлләр күрсәтсә дә, алар Аңа иман китермәде. 38Ишагыйя пәйгамбәрнең:

«Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?!

Раббы кулының көче кемгә ачылды?!»[*] –

дигән сүзләре тормышка ашты+.

39Алар иман китерә алмадылар, чөнки Ишагыйя әйткәнчә:

40«Ул аларның күзләрен күрмәс итте,
йөрәкләрен туң итте;
югыйсә алар күзләре белән күрерләр,
йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*]+.

41Ишагыйя бу сүзләрне Гайсәнең данын күргәнгә әйткән, ул шулай дип Аның турында сөйләгән+.

42Хәер, башлыкларның да күбесе Аңа иман китерделәр, тик фарисейлар гыйбадәтханәдән аерыр дип куркып, бу турыда анык әйтмәделәр+. 43Алар өчен кешеләрнең данлавы Аллаһының данлавына караганда кадерлерәк иде+.

44Гайсә исә көчле тавыш белән:

– Миңа иман итүче Минем Үземә түгел, Мине җибәргән Затка иман итә, – диде+. 45– Мине күрүче кеше Мине җибәргән Затны күрә+. 46Миңа иман итүче караңгылыкта калмасын дип, дөньяга яктылык булып килдем+. 47Кем дә булса сүзләремне ишетеп тә үтәми икән, аны хөкем итмим, чөнки Мин дөньяны хөкем итү өчен түгел, коткару өчен килдем+. 48Мине кире кагып, сүзләремне кабул итмәгән кешенең үз хөкем итүчесе бар: аны әйткән сүзем кыямәт көнендә хөкем итәчәк+. 49Мин Үземнән сөйләмәдем. Нәрсә сөйләргә, нәрсә әйтергә кирәклеге хакында Мине җибәргән Ата әмер бирде. 50Мин беләм: Аның әмере мәңгелек тормышка алып бара. Шуңа күрә, нәрсә генә сөйләсәм дә – һәр сүзне Атам кушканча сөйлим.

13

Гайсәнең шәкертләренең аякларын юуы

13^1Котылу бәйрәме алдыннан Гайсә, Үзенең бу дөньядан Ата хозурына китү сәгате җиткәнен белеп, дөньядагы үзенекеләрен ничек яраткан булса, аларны соңгы чиккә кадәр шулай яратуын эш белән күрсәтте+.

2Шимун Искариот углы Яһүдәнең күңеленә иблис Гайсәгә хыянәт итү ниятен салганнан соң, Гайсә шәкертләре белән кичке аш ашап утыра иде+. 3Гайсә исә Атаның һәрнәрсәне Аның кулына биргәнен һәм Үзенең Аллаһыдан килеп, Аллаһы янына китүен белә иде+. 4Шуңа күрә Ул урыныннан торды да, өс киемен салып, биленә сөлге урады. 5Һәм ләгәнгә су салып, шәкертләренең аякларын юа башлады, юган берсен билендәге сөлге белән сөртә барды+.

6Нәүбәт Шимун Петер янына җиткәч, Петер Аңа:

– Хакимем! Синме минем аякларымны юасың?! – диде.

7– Син әле хәзер Минем нәрсә эшләвемне аңламыйсың, – дип җавап бирде Гайсә, – әмма соңыннан аңларсың.

8– Син минем аякларымны һичкайчан юарга тиеш түгелсең, – диде Петер.

– Сине юмасам, Миндә өлешең булмас, – дип җавап бирде Гайсә+.

9– Хакимем! – диде Шимун Петер. – Аякларымны гына түгел, кулларымны да, башымны да юа күр.

10– Юынган кешенең бөтен тәне чиста була. Шуңа күрә аякларыннан башка аның бүтән җирен юу кирәк түгел, – диде Гайсә. – Сез чиста, әмма барыгыз да түгел+.

11Үзенә кемнең хыянәт итәчәген белгәнгә, Ул: «Сезнең барыгыз да чиста түгел», – диде+.

12Шәкертләренең аякларын юып бетергәч, өске киемен киеп, Ул яңадан урынына барып утырды һәм аларга:

– Минем нәрсә эшләгәнемне аңлыйсызмы? 13Сез Мине Остаз һәм Хаким дип атыйсыз. Сез хаклы: Мин нәкъ Шулмын+. 14Шулай итеп, Мин – сезнең Хакимегез һәм Остазыгыз, сезнең аякларыгызны юганмын икән, сез дә бер-берегезнең аякларын юарга тиеш+. 15Мин сезгә нәрсә эшләгән булсам, сез дә шуны эшләгез дип, сезгә үрнәк күрсәттем+. 16Сезгә хак сүз әйтәм: хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел, илче дә үзен җибәрүчедән бөек түгел+. 17Сез хәзер моны беләсез. Белгәнегезне үтисез икән, сез бәхетле+.

18•Мин барыгыз турында да әйтмим. Кемнәрне сайлап алганымны беләм, ләкин Изге язмада: «Минем белән бергә икмәк ашаучы Миңа каршы баш күтәрде»[*], – дип язылган сүзләр тормышка ашырга тиеш+. 19Алар тормышка ашкан вакытта сез Мин – Ул[*] булуыма ышансын өчен, бу сүзләр тормышка ашканчы ук сөйлим+. 20Сезгә хак сүз әйтәм: Мин җибәргән кешене кабул итүче Мине кабул итә; Мине кабул итүче исә Мине җибәргән Затны кабул итә дигән сүз+.

Гайсәнең хыянәтче Яһүдә турындагы сүзләре

21Моны әйткәннән соң Гайсә тирән дулкынлану белән шәкертләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: арагыздан берәү Миңа хыянәт итәчәк, – диде+.

22Шәкертләре исә, Аның кем хакында сөйләвен һич аңламыйча, бер-берсенә караштылар. 23Аларның берсе – Гайсәнең яраткан шәкерте – Аның күкрәгенә терәлеп диярлек утыра иде+.

24Гайсәнең кем хакында сөйләвен сорарга кушып, Шимун Петер шул шәкерткә ымлады. 25Теге шәкерт, Гайсәгә тагын да якынрак килеп, Аңардан:

– Хакимем, ул кем? – дип сорады.

26Гайсә җавап бирде:

– Мин икмәк сыныгын кемгә манып бирсәм, ул – шул.

Шунда Ул бер сынык икмәкне манып, Шимун Искариот углы Яһүдәгә бирде. 27Шул сыныкны кулына алуга ук аның эченә иблис керде. Шунда Гайсә Яһүдәгә:

– Эшлисе эшеңне тизрәк эшлә, – диде.

28Әмма Гайсәнең аңа ни өчен шулай дип әйтүен анда утыручыларның берсе дә аңламады. 29Акча янчыгы Яһүдәдә булганлыктан, кайберәүләр: Гайсә аңа бәйрәм өчен безгә кирәк булган әйберләрне сатып алырга яки фәкыйрьләргә нәрсә дә булса бирергә кушкандыр, дип уйладылар+. 30Сыныкны алу белән Яһүдә чыгып китте. Төн иде.

Яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз

31Яһүдә чыгып киткәч, Гайсә болай дип әйтте:

– Хәзер Адәм Углы данланды һәм Аның аша Аллаһы данланды+. 32[Аллаһы Аның аша данлана икән,][*] Ул да Адәм Углын Үзендә данлар, һәм моны шунда ук эшләр+.

33Балаларым! Мин сезнең белән инде озак булмам. Сез Мине эзләрсез, әмма сезгә дә яһүдиләргә әйткән сүзләремне әйтәм: сез Мин китәчәк урынга килә алмассыз+.

34Сезгә яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз. Мин сезне яраткан кебек, сез дә бер-берегезне яратыгыз+. 35Бер-берегезне яратсагыз, барысы да Минем шәкертләрем булуыгызны белер.

36•Шимун Петер Гайсәдән:

– Хакимем, Син кая китәсең? – дип сорады.

Гайсә аңа:

– Мин китәчәк урынга Син хәзер ияреп бара алмыйсың, әмма соңыннан киләчәксең, – дип җавап бирде.

37– Хакимем, ни өчен Синең артыңнан хәзер бара алмыйм? Синең өчен җанымны да бирергә әзермен, – диде Аңа Петер+.

38Гайсә аңа:

– Ә син Минем өчен җаныңны да бирергә әзерме? Сиңа хак сүз әйтәм: әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – диде+.

14

Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш

14^1Борчылмагыз! Аллаһыга ышаныгыз һәм Миңа ышаныгыз+. 2Атам йортында торыр урын күп. Әгәр дә алай булмаса, сезгә әйткән булыр идем. Мин сезгә урын әзерләргә барам. 3Барып, сезгә урын әзерләгәч, сезне Үзем белән алып китәргә килермен. Шулай Мин булган урында сез дә булырсыз+. 4Мин бара торган урынга сез юлны беләсез.

5Шул вакыт Томас Гайсәгә:

– Хакимем! Кая баруыңны белмибез, шулай булгач, анда бару юлын каян белик инде? – диде+.

6Гайсә аңа:

– Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш. Атам янына алып бара торган Миннән башка юл юк+. 7Мине беләсез икән, Минем Атамны да белерсез. Шушы вакыттан башлап, сез Аны беләсез һәм Аны күрдегез, – дип әйтте.

8– Хакимем! Безгә Атаны күрсәт һәм без канәгать булырбыз, – диде Аңа Филип+.

9– Филип, Мин никадәр вакыт сезнең белән бергә булып та, син Мине белмисеңме?! – диде Гайсә. – Мине күргән кеше Атаны да күргән була. Ничек инде син: «Безгә Атаны күрсәт», – дисең+? 10Минем Атада, Атаның Миндә икәнлегенә ышанмыйсыңмы? Сезгә сөйләгән сүзләрне Мин Үземнән сөйләмим, ә Миндә булган Атам Үз эшләрен башкара+. 11«Мин Атада һәм Ата Миндә» дигән сүзләремә ышаныгыз. Ә сүзләремә ышанмыйсыз икән, эшләгән эшләрем хакына ышаныгыз+. 12Сезгә хак сүз әйтәм: Миңа иман итүче башкарган эшләремне, аларга караганда бөегрәк эшләрне дә башкарыр, чөнки Мин Атам янына барам+. 13Ата Углы аркылы данлансын өчен, Минем исемем белән нәрсә сорасагыз да, эшләрмен. 14Исемем белән Миннән сораган һәрнәрсәне эшләрмен+.

Гайсә вәгъдә иткән Изге Рух

15Мине яратсагыз, әмерләремне үтәрсез+. 16Мин Атадан сорармын, һәм Ул сезгә бүтән Яклаучы-Юатучы бирәчәк, Ул сезнең белән мәңге булыр+. 17Ул Яклаучы-Юатучы – хакыйкать Рухы. Дөнья Аны күрмәгәнгә һәм белмәгәнгә кабул итә алмый, ә сез Аны беләсез, чөнки Ул сезнең белән калачак һәм сездә булачак+.

18Сезне ятим калдырмам, яныгызга килермен. 19Бераздан дөнья Мине күрмәс, ә сез күрерсез. Мин яшәгәнгә, сез дә яшәрсез+. 20Мин – Атамда, сез – Миндә һәм Мин сездә икәнемне шул көнне белерсез. 21Әмерләремне кабул итеп, аларны үтәүче кеше Мине ярата. Мине яраткан кешене Атам яратыр, Мин дә яратырмын һәм аңа Үземне күрсәтермен+.

22Яһүдә (Яһүдә Искариот түгел) Аңардан:

– Хакимем! Ни өчен Син Үзеңне дөньяга түгел, безгә генә күрсәтергә телисең? – дип сорады+.

23Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Мине яратучы сүзләремне тотар. Атам аны яратыр һәм Без, аның янына килеп, аның белән бергә яшәрбез+. 24Ә Мине яратмаучы исә сүзләремне тотмый. Сез ишеткән сүз Миннән түгел, бәлки Мине җибәргән Атадан, – һәм дәвам итеп:

25– Сезнең белән бергә булганда ук, боларны сезгә әйттем. 26Ә Минем исемнән Атам җибәрәчәк Яклаучы-Юатучы – Изге Рух – сезне һәрнәрсәгә өйрәтер һәм Мин сезгә сөйләгәннәрнең һәммәсен хәтерегезгә төшерер+.

27Сезгә тынычлык калдырам, Үз тынычлыгымны сезгә бирәм, әмма Мин биргән тынычлык дөнья биргән тынычлыкка охшамаган. Күңелегез борчылмасын һәм курыкмасын+. 28«Сездән китәм һәм яныгызга киләчәкмен», – дигәнемне ишеттегез. Мине яратсагыз, Атам янына баруыма куаныр идегез, чөнки Атам Миннән бөегрәк+. 29Мин сезгә бу сүзләрне, ул хәл тормышка ашканда, сезнең ышануыгызны теләп, хәзер сөйләдем+. 30Сезнең белән күп сөйләшмәм инде, чөнки бу дөньяның түрәсе килә. Минем өстән аның һичнинди хакимлеге юк+. 31Әмма дөнья белсен: Мин Атаны яратам һәм, Ата Миңа нәрсә боерган булса, шуны башкарам.

Торыгыз, моннан китик, – диде.

15

Гайсә – чын йөзем агачы

15^1Мин – чын йөзем агачы, ә Минем Атам – Йөзем үстерүче+. 2Ул Миндәге җимеш бирми торган һәр ботакны кисеп ташлый һәм, күбрәк җимеш бирсен өчен, җимеш бирә торган һәр ботакны чистарта+. 3Сезгә сөйләгән сүзем аша сез инде чистартылдыгыз+. 4Миндә торыгыз, һәм Мин сездә торырмын. Йөзем агачында булмаган ботак үзеннән үзе җимеш бирә алмаган кебек, Миндә тормасагыз, сез дә җимеш бирә алмассыз+.

5Мин – йөзем агачы, ә сез – ботаклар. Кем Миндә торса һәм Мин аңарда торсам – ул күп җимеш бирер, чөнки Миннән башка бернәрсә дә эшли алмассыз+. 6Кем Миндә тормаса, аны, ботак кебек кисеп, читкә ташларлар һәм ул корып бетәр, ә корыган ботакларны җыеп утка ташлыйлар да яндыралар+. 7Сез Миндә торсагыз һәм Минем сүзләрем сездә торса, ул чакта нәрсә генә теләсәгез дә, сорагыз, һәм ул сезгә бирелер+. 8Күп җимеш китереп, сез Минем шәкертләрем булырсыз, һәм моның белән Минем Атам данланыр.

9Атам Мине яраткан кебек, Мин дә сезне яратам. Минем мәхәббәтемдә калыгыз+. 10Мин, Атамның әмерләрен үтәп, Аның мәхәббәтендә калам, һәм сез дә, Минем әмерләремне үтәсәгез, Минем мәхәббәтемдә калырсыз. 11Куанычым сездә булсын һәм куанычыгыз тулы булсын дип, Мин боларны сезгә сөйләдем+.

12Минем әмерем шушы: Мин сезне яраткан кебек, сез дә бер-берегезне яратыгыз+. 13Дуслары өчен җанын биргән кешенең яратуыннан да бөек ярату юк+. 14Әмерләремне үтәсәгез, сез – Минем дусларым+. 15Инде сезне хезмәтчеләрем дип атамыйм, чөнки хезмәтче хуҗасының нәрсә эшләвен белми, ә сезне дусларым дип атыйм, чөнки Атамнан ишеткәннәрнең һәммәсен сезгә белдердем+. 16Мине сез сайламадыгыз, Мин сезне сайладым: сез барып җимеш бирсен һәм җимешегез даими булсын дип, сезне билгеләп куйдым. Шунда Минем исемем белән Атамнан нәрсә генә сорасагыз да, Ул аны сезгә бирәчәк+. 17Сезгә әмерем шул: бер-берегезне яратыгыз+.

Дөньяның нәфрәте

18Дөнья сезгә нәфрәтләнә икән, исегездә тотыгыз: сездән элек ул Миңа нәфрәтләнгән иде+. 19Сез дөньяныкы булсагыз, дөнья сезне үзенеке кебек итеп яратыр иде. Ләкин сез дөньядан түгел, Мин сезне дөньядан сайлап алдым, дөнья сезгә шуңа нәфрәтләнә+. 20«Хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел» дигән сүзләремне хәтерләгез. Мине эзәрлекләгәннәр икән, сезне дә эзәрлекләрләр. Минем сүземне тотканнар икән, сезнекен дә тотарлар+. 21Алар боларның барысын да сез Минеке булганлыктан эшләрләр, чөнки Мине җибәргән Затны белмиләр. 22Мин килеп аларга сөйләмәгән булсам, аларның гөнаһта гаепләре булмас иде, ә хәзер гөнаһларын акларлык чаралары юк+. 23Миңа нәфрәтләнүче Атама да нәфрәтләнә+. 24Башка беркем дә кылмаган эшләрне алар арасында күрсәтмәгән булсам, аларның гөнаһта гаепләре булмас иде; ә хәзер аларны күрделәр һәм Миңа да, Атама да нәфрәтләнәләр+. 25Аларның Канунындагы: «Алар Миңа бер сәбәпсезгә нәфрәтләнделәр»[*] дигән сүзләр тормышка ашсын өчен бу шулай булды+.

26Мин Атадан сезгә Яклаучы-Юатучы җибәрәчәкмен. Ул – Атадан чыккан хакыйкать Рухы килгәч, Минем хакта шаһитлык бирәчәк+. 27Сез дә Минем хакта шаһитлык бирерсез, чөнки баштан ук Минем белән булдыгыз+.

16

16^1Мин боларны сез юлдан язмасын дип сөйләдем. 2Сезне гыйбадәтханәләрдән аерырлар. Хәтта шундый вакыт килер: сезне үтерүче һәркем Аллаһыга шуның белән хезмәт итәм дип уйлар+. 3Шулай эшләрләр, чөнки Атаны да, Мине дә якыннан белмәделәр алар+. 4Әлеге вакыт җиткәч, ул хакта сөйләгәннәремне исегезгә төшерер өчен, боларны сезгә алдан әйтеп куйдым. Мин боларны сезгә башта ук сөйләмәдем, чөнки сезнең белән бергә булдым+.

Яклаучының килүе

5Ә хәзер Мине җибәргән Зат янына барам, һәм сезнең берегез дә Миннән: «Кая барасың?» – дип сорамый+. 6Мин сезгә боларны сөйләгәнгә күрә, күңелегез кайгы белән тулган. 7Әмма хак сүз әйтәм: Минем китүем сезнең өчен хәерлерәк. Мин китмәсәм, сезгә Яклаучы-Юатучы килмәс, ә китсәм, Аны сезгә җибәрермен+. 8Ул килгәч, дөньяның гөнаһ, гаделлек һәм хөкем турында дөрес уйламавын фаш итәчәк. 9Гөнаһ шулдыр: кешеләр Миңа иман итмиләр;+
10гаделлек шулдыр: Мин Атам янына барам һәм сез инде Мине башка күрмәссез; 11хөкем шулдыр: бу дөньяның түрәсе инде хөкем ителгән+.

12Сезгә сөйлисе сүзләрем бик күп, әмма сез аларны хәзер кабул итә алмассыз. 13Ул хакыйкать Рухы килгәч, сезгә тулы хакыйкатькә юл күрсәтеп торыр. Ул сезгә Үзеннән түгел, бәлки ишеткәнен сөйләр һәм булачак хәлләрне белдерер+. 14Ул, Миннән кабул иткән сүзләрне сезгә сөйләп, Мине данлар. 15Атаның бар нәрсәсе Минеке; Мин шуңа күрә: «Миннән кабул иткән сүзләрне Изге Рух сезгә белдерер», – дидем+.

Кайгыдан шатлыкка

16Тиздән сез Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез+.

17Шунда Аның кайбер шәкертләре бер-берсенә:

– «Тиздән сез Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез», һәм: «Мин Атам янына барам», – дип әйтүе нәрсәне аңлата икән? 18«Тиздән» дигәне нәрсә икән? Аның нәрсә сөйләгәнен аңламыйбыз! – диештеләр.

19Үзеннән сорарга теләгәннәрен аңлап, Гайсә аларга болай диде:

– Сез: «Тиздән Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез» дигән сүзләрем хакында бер-берегездән сорашасызмы? 20Сезгә хак сүз әйтәм: сез еларсыз, үкереп еларсыз, ә дөнья шатланыр; сез кайгырырсыз, әмма кайгыгыз шатлыкка әйләнер+. 21Вакыты җиткәч, бала тудыручы хатын җәфа чигә, әмма сабыен тудыргач, баланың дөньяга килүенә шатланып, газаплануын оныта+. 22Шуның кебек сез дә хәзер кайгырасыз; әмма Мин сезне тагын күрермен, шулчак сезнең күңелегез куаныр, куанычыгызны сездән беркем дә ала алмас+. 23Ул көнне сез Миннән бернәрсә турында да сорамассыз. Сезгә хак сүз әйтәм: Минем исемем белән Атадан нәрсә генә сорасагыз да, Ул сезгә бирәчәк+. 24Моңарчы сез Минем исемем белән бернәрсә дә сорамадыгыз. Сорагыз һәм алырсыз, һәм сезнең куанычыгыз тулы булыр+.

Кыю булыгыз: Мин дөньяны җиңдем

25Моңарчы Мин сезгә кинаяләр белән сөйләдем; ләкин вакыт җитәр, Мин сезгә инде кинаяләр белән сөйләмәм, Ата хакында ачык итеп әйтермен+. 26Ул көнне сез Минем исемем белән сорарсыз. «Сезнең өчен Атадан үтенермен», – димим, 27чөнки сез Мине яратканга һәм Минем Аллаһыдан килгән булуыма ышанганга, Атам Үзе дә сезне ярата+. 28Мин дөньяга Атамнан килдем һәм менә яңадан, дөньяны калдырып, Атам янына китәм+.

29Шәкертләре Аңа:

– Менә хәзер Син кинаяләр белән түгел, ә ачык итеп сөйлисең. 30Хәзер без Синең һәрнәрсәне белүеңне һәм, хәтта, Сиңа сорауны биреп торырга кирәкмәвен дә күрәбез. Менә шуңа күрә без Синең Аллаһыдан килгән булуыңа ышанабыз, – диделәр+.

31Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Сез хәзер ышанасызмы? 32Менә вакыт җитә һәм җитте дә инде: сез таралып, һәрберегез үз өйләренә китәчәк. Сез Мине ялгыз калдырачаксыз. Ләкин Мин ялгыз түгел, чөнки Ата Минем белән+.

33Мин моны тынычлыгыгыз Миндә булсын дип сөйләдем. Дөньяда кайгыларыгыз булыр, ләкин кыю булыгыз: Мин дөньяны җиңдем+.

17

Гайсәнең догасы

17^1Гайсә бу сүзләрдән соң күккә күтәрелеп карап:

– Атам! Вакыт җитте, – диде. – Углың Сине данласын өчен, Углыңны данла+. 2Үзенә тапшырылган һәрбер кешегә Ул мәңгелек тормыш бирсен өчен, Син Аңа бөтен кешеләр белән хакимлек итү хокукын бирдең+. 3Сине, бердәнбер хак Аллаһыны, һәм Син җибәргән Гайсә Мәсихне танып белү – шул мәңгелек тормыштыр.

4Син тапшырган эшләрне башкарып чыгып, Мин Сиңа җирдә дан китердем. 5Дөнья яратылганчы, Мин Синең хозурыңда данлы идем. Инде хәзер Син, Атам, ул дан белән Үз хозурыңда Мине данла+.

6Син дөньядан Миңа биргән кешеләргә исемеңне таныттым. Алар Синеке иде, Син исә аларны Миңа бирдең. Алар Синең сүзеңне тоттылар һәм 7хәзер Син Миңа биргән бар нәрсәнең Синнән икәнлеген беләләр. 8Миңа әйткән сүзләреңне аларга җиткердем бит, алар кабул иттеләр. Минем чынлап та Синнән килүемне танып, Мине Син җибәргәнгә ышандылар+.

9Мин алар өчен үтенәм. Бөтен дөнья өчен түгел, бәлки Син Миңа биргәннәр өчен үтенәм, чөнки алар Синеке+. 10Минем бөтен нәрсәм Синеке, ә Синекеләр Минеке. Миңа алар аша дан китерелде+.

11Мин инде дөньяда түгел, ә алар әле дөньяда. Мин Синең яныңа барам. Изге Атам! Без бер булган кебек, алар да бер булсын өчен, Миңа биргән Үз исемеңнең кодрәте белән аларны саклап тор+. 12Алар белән бергә дөньяда булганда, Мин аларны Синең исемең белән – Син Миңа биргән исем белән – саклап тоттым. Мин аларны сакладым, һәм Изге язмада язылган сүзләр тормышка ашсын өчен, һәлак булырга тиешлесеннән башка берсе дә югалмады+.

13Хәзер исә Мин Синең яныңа барам. Бу сүзләрне, аларда куанычым тулы булсын өчен, дөньяда чакта сөйлим+. 14Мин аларга Синең сүзеңне җиткердем. Дөнья аларга нәфрәтләнде, чөнки, Мин дөньядан булмаган кебек, алар да дөньядан түгел+. 15Аларны дөньядан алуыңны түгел, бәлки явызлыктан саклавыңны үтенәм+. 16Мин дөньядан булмаган кебек, алар да дөньядан түгел. 17Аларны Үз хакыйкатең белән изге ит[*]. Синең сүзең – хакыйкать+. 18Син Мине дөньяга җибәргән кебек, Мин дә аларны дөньяга җибәрдем+. 19Алар да хакыйкать белән изге ителсеннәр дип, Үземне алар хакына изге итәм.

20Мин алар өчен генә түгел, аларның сүзе аркылы Миңа иман китерүчеләр өчен дә үтенәм: 21бөтенесе бер булсын иде. Атам, Син Миндә һәм Мин Синдә булгандай, Синең Мине җибәргәнеңә дөнья ышансын өчен, алар да Бездә булсыннар. 22Син Миңа биргән данны аларга җиткердем: Без бер булган кебек, алар да бер булсыннар+. 23Мин аларда, Син Миндә. Мине җибәргән булуыңны һәм Мине яраткан кебек аларны да яратуыңны дөнья танысын өчен, алар тулысынча бердәм булсыннар.

24Атам! Син Миңа биргән кешеләрнең булачак урынымда Минем белән бергә булуын телим. Дөнья яратылганга кадәр үк сөйгәнгә күрә, Син Миңа дан бирдең. Ул данны алар күрсеннәр иде+. 25Гадел Атам! Дөнья Сине белми, ә Мин беләм, бу кешеләр дә Синең Мине җибәргәнеңне беләләр+. 26Миңа булган мәхәббәтең аларда да булсын һәм Үзем дә аларда булыйм дип, Синең исемеңне аларга белдердем һәм белдерәчәкмен+.

18

Гайсәнең тоткын ителүе һәм Аңардан сорау алу

18^1•Бу сүзләрне әйткәннән соң, Гайсә шәкертләре белән Кыдрун инешенең аръягына чыгып, шундагы бакчага керде+. 2Гайсә шәкертләре белән еш кына шунда җыелганлыктан, ул урынны Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә дә белә иде+. 3Шуңа күрә Яһүдә гаскәри төркем һәм баш руханилар вә фарисейлар җибәргән тәртип саклаучыларны үзе белән шунда алып килде. Алар үзләре белән факеллар, яктырткычлар һәм кораллар алганнар иде+.

4Гайсә исә, Үзе белән булачак һәр нәрсәне белеп, килгән кешеләргә таба атлап:

– Кемне эзлисез? – дип сорады алардан+.

5Алар Аңа:

– Насаралы Гайсәне, – дип җавап бирделәр.

Гайсә аларга:

– Ул – Мин, – диде.

Хыянәтче Яһүдә дә алар белән шунда тора иде. 6Гайсә: «Ул – Мин», – дигәч, алар артка чигенеп, җиргә егылдылар.

7Ул янә:

– Кемне эзлисез? – дип сорады.

Алар:

– Насаралы Гайсәне, – диделәр.

8Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Мин инде сезгә: «Ул – Мин», – дип әйттем бит. Мине эзлисез икән, Минем белән булган кешеләрне чыгарып җибәрегез.

9«Син Миңа биргәннәрнең берсен дә югалтмадым» дигән сүзләр тормышка ашсын өчен, Ул шулай дип әйтте+.

10Шимун Петернең кылычы бар иде. Ул аны тартып чыгарды һәм олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде. Ул хезмәтченең исеме Мәлик иде+. 11Әмма Гайсә Петергә:

– Кылычыңны кынына тыгып куй. Атам биргән касәдән эчмәмме әллә? – диде+.

12•Гаскәриләр, аларның башлыгы һәм яһүдиләрнең тәртип саклаучылары Гайсәне тотып бәйләделәр. 13Башта Аны шул елның олуг рухание булган Кәяфәснең кайнатасы Һаннас янына алып бардылар+. 14Яһүдиләргә: «Халык өчен бер кешенең үлүе хәерлерәк», – дип киңәш биргән кеше шул Кәяфәс иде+.

15Шимун Петер һәм тагын бер шәкерт Гайсә артыннан бардылар. Бу шәкерт исә олуг рухани белән таныш булганга күрә, Гайсә белән олуг руханиның ишегалдына керә алды. 16•Ә Петер тышкы якта ишек артында басып калды. Аннары олуг рухани белән таныш булган теге шәкерт чыкты да, ишек саклаучы хезмәтче кызга әйтеп, Петерне эчкә алып керде. 17Шунда ишек саклаучы хезмәтче кыз Петердән:

– Син дә бу Кешенең шәкертеме әллә? – дип сорагач, ул:

– Юк, – дип җавап бирде.

18Салкын булганлыктан хезмәтчеләр һәм тәртип саклаучылар учак ягып җылынып торалар иде. Петер дә алар белән бергә җылынып торды.

19•Шул вакытта олуг рухани Гайсәдән шәкертләре хакында һәм нәрсәләргә өйрәтүе турында сорашты. 20Гайсә аңа:

– Мин дөньяга ачыктан-ачык сөйләдем. Яһүдиләр һәрвакыт җыела торган гыйбадәтханәләрдә һәм Аллаһы йортында гыйлем бирдем, яшерен рәвештә һичнәрсә сөйләмәдем+. 21Нигә Миннән сорыйсың? Мин сөйләгәннәрне ишеткән кешеләрдән сора. Мин нәрсә сөйләгәнне алар беләләр, – дип җавап бирде.

22Гайсә шулай дигәч, Аның янында торган тәртип саклаучыларның берсе, Аның яңагына сугып:

– Олуг руханига Син шулай җавап бирәсеңме? – диде+.

23Гайсә аңа:

– Мин ялган сөйләгән булсам, ялган икәнен исбат ит, ә дөресен сөйләгәнмен икән, нигә Миңа сугасың? – дип җавап бирде.

24Шул вакыт Һаннас Гайсәне, бәйләнгән хәлдә, олуг рухани Кәяфәс янына җибәрде.

25Шимун Петер ишегалдында җылынып торганда:

– Син дә Аның шәкертләренең берсе түгелме? – дип сорадылар.

Ул:

– Юк, – дип ваз кичте.

26Олуг рухани хезмәтчеләренең берсе, Петер колагын чабып өзгән кешенең туганы, аңа:

– Мин сине Аның белән бергә бакчада күрдем түгелме соң? – диде+.

27Петер тагын ваз кичте. Нәкъ шул вакыт әтәч кычкырды+.

28•Кәяфәс яныннан Гайсәне идарәче Пилат сараена алып килделәр. Бу хәл иртән иртүк булды. Пакьләнүләре бозылмасын дип, яһүдиләрнең башлыклары идарәче сараена кермәделәр, чөнки Котылу бәйрәменең ризыгын ашый алмаслар иде+. 29Шуңа күрә идарәче Пилат, алар янына чыгып:

– Сез бу Кешене нәрсәдә гаеплисез? – дип сорады+.

30Алар аңа:

– Ул җинаятьче булмаса, Аны сиңа тотып китермәгән булыр идек, – дип җавап бирделәр.

31Пилат аларга:

– Аны алып китеп, кануныгыз буенча үзегез хөкем итегез, – диде.

– Безгә һичкемне үтерү хокукы бирелмәгән, – диделәр яһүдиләр аңа.

32Гайсә Үзенең нинди үлем белән үләчәгенә ишарә итеп әйткән сүзләре гамәлгә ашсын өчен, бу вакыйга булды+.

33Шунда Пилат яңадан сараена керде һәм, Гайсәне чакыртып, Аңардан:

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады+.

34Гайсә аңа:

– Син моны үзеңнән генә әйтәсеңме, яки Минем хакта сиңа башкалар сөйләдеме? – диде.

35– Әллә мин яһүдиме? Үз халкың, баш руханилар Сине миңа тапшырды. Нәрсә эшләдең Син? – дип әйтте Пилат.

36– Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел. Әгәр Патшалыгым бу дөньяныкы булса, хезмәтчеләрем яһүдиләр кулына тапшырылмавым өчен көрәшкән булырлар иде, әмма Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел, – дип җавап бирде Гайсә+.

37– Димәк, Син шулай да Патша икәнсең?! – диде Пилат.

Гайсә:

– Син Мине Патша дип әйтәсең. Мин хакыйкать хакында шаһитлык бирү өчен тудым, Мин шуның өчен дөньяга килдем дә. Хакыйкать тарафдары булган һәркем Мине тыңлый, – дип җавап бирде+.

38– Нәрсә ул – хакыйкать? – дип сорады Аңардан Пилат.

Шуннан соң ул яңадан яһүдиләр янына чыгып:

– Мин Аны гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде. –+
39Сезнең гореф-гадәтегез буенча, Котылу бәйрәмендә мин сезгә бер тоткынны азат итәргә тиешмен. Яһүдиләр Патшасын азат итүемне телисезме+?

40Шунда барысы да:

– Аны түгел, Барабны чыгар! – дип кычкырдылар.

Бараб исә юлбасар иде.

19

Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

19^1•Шуннан соң Пилат Гайсәне камчы белән суктырырга кушты. 2Гаскәриләр Аның башына күгән куагы чыбыкларыннан таҗ үреп куйдылар, өстенә куе кызыл төстәге япанча кидерделәр, 3һәм берсе артыннан берсе Аның янына килеп:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип, яңакларына суктылар.

4Пилат, янә чыгып, яһүдиләргә әйтте:

– Карагыз, Аңарда бернинди гаеп тапмавымны белдерү өчен, Аны хәзер сезнең янга чыгарам+.

5Шул вакыт башына чәнечкеле таҗ, өстенә япанча кидерелгән Гайсә чыкты.

– Менә – Кеше! – диде Пилат.

6Баш руханилар һәм тәртип саклаучылар исә Аны күргәч:

– Хачка кадакла, кадакла Аны! – дип кычкырдылар.

– Аны алыгыз да үзегез кадаклагыз. Мин Аңарда бернинди гаеп тапмыйм, – диде Пилат.

7Яһүдиләр аңа:

– Безнең кануныбыз бар, канун буенча Ул үләргә тиеш, чөнки Ул Үзен Аллаһы Углы дип атый, – дип җавап бирделәр+.

8Моны ишеткәч, Пилат бигрәк тә куркуга төште, 9һәм, янә сарайга кереп, Гайсәдән:

– Син кайдан? – дип сорады.

Әмма Гайсә аңа җавап бирмәде+.

10Пилат Аңа:

– Миңа җавап бирәсең килмиме? Сине хачка кадаклатырга да, азат итәргә дә хакимлегем барлыгын белмисеңме әллә? – диде.

11Гайсә болай дип җавап бирде:

– Сиңа югарыдан бирелмәгән булса, Минем өстән һичбер хакимлегең булмас иде. Шуңа күрә Мине сиңа тапшырган кешенең гөнаһы синекеннән зуррак+.

12Шул вакыттан Пилат Аны азат итү мөмкинлеген эзли башлады. Яһүдиләр исә:

– Аны җибәрсәң, син кайсарның дусты түгелсең; үзен-үзе патша итүче һәркем – кайсарның дошманы, – дип кычкырдылар+.

13Бу сүзләрне ишеткәч, Пилат, Гайсәне чыгарып, «Таш басма» (яһүдчә Габбата) дип аталган җирдәге хөкем итү урынына барып утырды. 14Бу – Котылу бәйрәменә әзерләнә торган җомга көн, көндезге сәгать уникеләр тирәсе иде. Пилат яһүдиләргә:

– Менә, сезнең Патшагыз! – диде.

15Ә алар:

– Алып кит Аны, олаксын! Хачка кадакла! – дип кычкырдылар.

– Патшагызны кадаклыйммыни?! – диде Пилат.

Баш руханилар:

– Безнең кайсардан башка патшабыз юк, – дип җавап бирделәр+.

16Ниһаять, Пилат Гайсәне, кадаклау өчен, аларга тапшырды. Алар Аны алып киттеләр.

Гайсәне хачка кадаклау

17•Үзенең хачын күтәреп, Гайсә «Баш сөяге», ягъни яһүдчә Гөлгетә дип аталган урынга килеп җитте. 18Аны һәм Аның белән бергә тагын ике кешене, берсен Гайсәнең бер ягына, икенчесен икенче ягына хачка кадакладылар. 19Пилат кушканча язу язып, хач өстенә кактылар. Ул язуда: «Насаралы Гайсә, яһүдиләр Патшасы», – дип язылган иде. 20Гайсә хачка кадакланган урын шәһәргә якын булганлыктан, ул язуны күп яһүдиләр укыды. Анда яһүдчә, грекча һәм латинча язылган иде+. 21Яһүдиләрнең баш руханилары Пилатка болай дип әйттеләр:

– «Яһүдиләр Патшасы» дип түгел, «Ул Үзен: „Мин – яһүдиләр Патшасы“, – диде» дип яз.

22– Мин нәрсә яздым, шул язылды инде, – дип җавап бирде Пилат.

23Гайсәне хачка кадаклагач, гаскәриләр Аның киемнәрен алып, һәр гаскәригә бер өлеш чыгарлык итеп дүрткә бүлделәр, чапанын да алдылар. Чапан исә тегелмәгән, бербөтен тукымадан иде, 24шуңа күрә алар бер-берсенә:

– Моны ертмыйк, ә кемгә чыгар дип жирәбә салыйк, – диделәр.

Бу Изге язмадагы

«Алар киемнәремне үзара бүлештеләр,
күлмәгем кемгә тияр дип жирәбә салыштылар»[*]

дигән сүзләр тормышка ашсын өчен булды. Гаскәриләр нәкъ шулай эшләделәр+.

25Гайсә кадакланган хач янында Аның анасы, анасының сеңлесе, Клопас хатыны Мәрьям һәм магдалалы Мәрьям басып торалар иде+. 26Гайсә, анасын һәм шунда торган яраткан шәкертен күреп, анасына:

– Ханым! Менә бу – синең углың, – диде+.

27Аннары шәкерткә:

– Менә бу – синең анаң! – дип әйтте.

Шәкерт шул вакыттан аны үз өенә алды.

Гайсәнең үлеме

28•Шуннан соң Гайсә, һәрнәрсәнең чынга ашканын белеп һәм Изге язмада язылганнар тормышка ашсын дип:

– Сусадым, – диде+.

29Шунда әче шәраб салынган савыт тора иде. Гаскәриләр губка кисәген шуңа манчыдылар да, һүссөп ботагына элеп, Аның авызына китерделәр.

30Гайсә әче шәрабны татыгач:

– Тәмамланды! – диде һәм, башын иеп, җан бирде.

31Бу – бәйрәм алдындагы җомга көн иде, яһүдиләр гәүдәләрне шимбә көнгә хачта калдырырга теләмәделәр, чөнки ул шимбә бөек бәйрәм көне иде. Шуңа күрә алар хачка кадакланган кешеләрнең аякларын сындырып, хачтан төшерергә Пилаттан рөхсәт сорадылар+.

32Шуннан гаскәриләр килеп, Гайсә белән бергә кадакланганнарның башта берсенең, аннан икенчесенең аякларын сындырдылар. 33Әмма Гайсә янына килгәч, Аның инде үлгән булуын күрделәр һәм шуңа күрә аякларын сындырмадылар. 34Ә бер гаскәри Аның кабыргасына сөңге белән чәнчегәч үк, аннан кан белән су агып чыкты+.

35Бу хәлләрне күргән кеше, сез дә иман итсен дип, шул хакта шаһитлык бирде. Аның шаһитлыгы хак һәм ул хакыйкатьне сөйләвен белә+. 36Бу хәл Изге язмадагы: «Аның һичбер сөяге сындырылмас»[*] дигән сүзләр тормышка ашсын өчен булды+. 37Изге язманың башка бер урынында: «Алар үзләре чәнчегән Затка карарлар»[*], дип тә язылган+.

Гайсәне кабергә салу

38•Шуннан соң, ариматайлы Йосыф Пилаттан Гайсәнең җәсәден алып китүен үтенде. Йосыф – Гайсәнең шәкерте, ләкин яһүдиләрдән курыкканга, моны яшереп йөри иде. Пилат рөхсәт бирде, һәм Йосыф барып, Гайсәнең җәсәден хачтан алды+. 39Элегрәк төнлә Гайсә янында булган Никәдим дә килде һәм йөз кадакка якын мирра белән сабур[*] кушып ясалган хушбуй китерде+. 40Алар, Гайсәнең җәсәден алып, яһүдиләрнең күмү йоласы буенча, Аны хушбуйлы кәфенгә урадылар+. 41Гайсә хачка кадакланган җирдә бер бакча, ә бакчада әле һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарә бар иде+. 42Яһүдиләрнең бәйрәмгә әзерләнә торган җомга көне булганлыктан, Гайсәне шунда салдылар, чөнки кабер-мәгарә якын иде.

20

Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

20^1•Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, әле караңгы вакытта ук, магдалалы Мәрьям кабер-мәгарә янына килде һәм авызындагы ташның читкә алып ташланганын күрде+. 2Ул шунда ук Шимун Петер һәм Гайсәнең яраткан шул шәкерте янына йөгереп барып, аларга:

– Хакимебезне кабердән алып киткәннәр. Кая куйганнарын белмибез, – диде+.

3Петер белән әлеге шәкерт шундук кабер янына киттеләр. 4Алар икесе дә йөгерделәр, әмма теге шәкерт, Петергә караганда җәһәтрәк йөгергәнгә, кабер янына алданрак барып җитте. 5Иелеп карагач, анда яткан кәфенне күрде, ләкин кабер эченә кермәде. 6Аның артыннан Шимун Петер килеп җитте. Ул, кабер эченә кереп, анда яткан кәфенлекне 7һәм Гайсәнең башына чорналган булган яулыкны күрде, әмма яулык кәфен белән бергә түгел, чорнап куелганча, үз урынында ята иде. 8Шунда кабер янына алданрак килеп җиткән әлеге шәкерт тә эчкә керде һәм күреп ышанды. 9Алар Изге язмада Гайсәнең үледән терелеп торачагы турында язылганны әле аңламыйлар иде+. 10Шуннан соң шәкертләр янә өйләренә кайтып киттеләр.

11•Мәрьям исә кабер янында елап басып калды. Елый-елый иелеп, кабер эченә карады һәм 12анда актан киенгән ике фәрештәне күреп алды. Берсе Гайсә җәсәде яткан урынның баш очында, икенчесе аяк очында утыра иде+. 13Алар Мәрьямнән:

– Ханым! Нигә елыйсың? – дип сорадылар.

– Минем Хакимемне алып киткәннәр. Аны кая куйганнарын белмим, – диде ул.

14Шулай диде дә артына борылып карады һәм анда басып торган Гайсәне күрде, әмма Аның Гайсә икәнен танымады+. 15Гайсә аңардан:

– Ханым! Нигә елыйсың? Кемне эзлисең? – дип сорады.

Мәрьям, Аны бакчачы дип уйлап:

– Әфәндем! Син Аны чыгарып куйган булсаң, кая куйганыңны әйт, мин Аны алып китәрмен, – диде+.

16Гайсә аңа:

– Мәрьям! – диде.

Ә ул әйләнеп карап, яһүдчә:

– Раббуни! – дип әйтте. (Раббуни – Остаз дигәнне аңлата.)

17Гайсә аңа:

– Миңа кагылма, чөнки Мин әле Атам янына күтәрелмәдем. Туганнарым янына кайтып әйт: «Мин Үземнең Атам һәм сезнең Атагыз янына, Үземнең Аллам һәм сезнең Аллагыз янына күтәреләм», – диде+.

18Магдалалы Мәрьям шәкертләр янына килеп:

– Мин Хакимебезне күрдем, – диде һәм аларга Гайсә әйткән сүзләрне сөйләп бирде.

19•Шәкертләре шул ук көнне кич белән, яһүдиләрдән куркып, йорт ишекләрен бикләп җыелып утырганда, Гайсә килеп керде һәм, урталарына басып:

– Иминлек сезгә! – диде.

20Шулай дигәннән соң, Ул аларга кулларын һәм кабыргасын күрсәтте. Шәкертләр Хаким Гайсәне күргәнгә бик куандылар.

21Гайсә аларга тагын:

– Сезгә иминлек булсын! Атам Мине җибәргән кебек, Мин дә сезне җибәрәм, – дип әйтте+.

22Моны әйткәч, Ул сулышын аларга өреп:

– Изге Рухны кабул итегез+. 23Кемнең гөнаһларын кичерсәгез, шуныкы кичерелер; кемнекен кичермәсәгез, аныкы кичерелмәс, – диде+.

Күрмичә ышанучылар бәхетле

24Гайсә килгәндә, уникенең берсе, Игезәк кушаматлы Томас, алар белән түгел иде+. 25Башка шәкертләр аңа:

– Без Хакимебезне күрдек! – диделәр.

Ә ул аларга:

– Аның кулларында кадаклардан калган яраларны күрмичә, шул яраларга бармагымны, кабыргасына кулымны тидереп карамыйча, ышанмам, – дип әйтте.

26Бер атнадан соң Аның шәкертләре тагын җыелып утырганда, Томас та алар белән бергә иде. Гайсә ишекләр бикле килеш килеп керде һәм аларның уртасына басып:

– Иминлек сезгә! – диде.

27Аннары Томаска:

– Бармагыңны монда куй һәм кулларыма кара, кулыңны суз да кабыргама тидер. Шикләнеп торма, ышан, – дип әйтте.

28Шунда Томас:

– Минем Хакимем һәм Аллам! – диде+.

29Гайсә:

– Син Мине күргәнгә ышандың. Күрмичә ышанучылар бәхетле! – дип әйтте+.

30Гайсә Үзенең шәкертләре алдында бу китапта язылмаган башка бик күп могҗизалы гамәлләр дә күрсәтте+. 31Болар исә сез Гайсәнең Мәсих, Аллаһы Углы булуына иман итсен өчен һәм, иман итеп, Аның исеме аркылы сезгә тормыш булсын өчен язылды+.

21

Гайсәнең шәкертләре белән очрашуы

21^1Шушы хәлләрдән соң Тибериас күле буенда Гайсә шәкертләренә янә күренде. Аның күренүе болай булды:+
2Шимун Петер, Игезәк кушаматлы Томас, Гәлиләядәге Кәна шәһәреннән Натанаил, Зебедәй угыллары һәм Гайсәнең тагын ике шәкерте бергә иделәр+. 3Шимун Петер:

– Балык тотарга барам, – дигәч, калган шәкертләр аңа:

– Без дә синең белән барабыз, – диделәр.

Алар көймәгә утырып, йөзеп киттеләр, әмма ул төнне һичнәрсә тота алмадылар.

4Таң атканда яр буенда Гайсә басып тора иде, әмма шәкертләре Аның Гайсә икәнен танымадылар+. 5Гайсә аларга:

– Дусларым! Сезнең ашарга берәр нәрсәгез бармы? – диде.

– Юк, – дип җавап бирделәр алар+.

6Ул аларга:

– Ятьмәне көймәнең уң ягына салыгыз, тотарсыз, – диде.

Алар шулай иттеләр һәм эләккән балыкның күплегеннән ятьмәне тартып чыгара алмадылар+. 7Шунда Гайсәнең яраткан шәкерте Петергә:

– Бу – Хакимебез, – диде.

Аның Хаким икәнен ишеткәч, Шимун Петер, өс киемен киеп (ул чишенгән иде), суга сикерде+. 8Ярдан йөз кырык аршын[*] чамасы гына ераклыкта булган башка шәкертләр, көймә белән килеп, балык белән тулган ятьмәне сөйрәп, ярга алып чыктылар. 9Ярга чыккач, алар янган күмер өстендә пешкән балык һәм икмәк күрделәр. 10Гайсә аларга:

– Тоткан балыкларыгызның беразын монда алып килегез, – диде.

11Шимун Петер көймәгә утырып, зур балыклар белән тулган ятьмәне өстерәп җиргә чыгарды. Анда йөз илле өч балык бар иде. Балыкның шундый күп булуына да карамастан, ятьмә ертылмады.

12Гайсә:

– Ашарга килегез, – диде.

Шәкертләрнең берсе дә: «Син кем?» – дип сорарга батырчылык итмәде, чөнки алар Аның Хаким Гайсә икәнен белә иделәр. 13Гайсә якынрак килеп икмәкне алды һәм аларга өләште, шулай ук балыкны да алып бирде.

14Бу инде Гайсәнең, үледән терелтелгәннән соң, шәкертләренә өченче тапкыр күренүе иде+.

Гайсә һәм Петер

15Ашаганнан соң Гайсә Шимун Петердән:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине башка шәкертләремә караганда күбрәк яратасыңмы? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Әйе, Хакимем! Син минем яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

Гайсә аңа:

– Минем бәрәннәремне ашат, – диде.

16Гайсә икенче мәртәбә:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Әйе, Хакимем! Син минем яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

– Минем сарыкларымны көт, – диде Гайсә+.

17Өченче мәртәбә Ул Петердән:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер, Аның: «Син Мине яратасыңмы?» – дип, өченче мәртәбә соравына көенеп:

– Хакимем! Син бөтенесен беләсең. Син яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

Гайсә аңа:

– Минем сарыкларымны ашат, – диде. – 18Сиңа хак сүз әйтәм: син яшь чакта үзеңне-үзең билбаулап, теләгән җиреңә бара идең. Ә картайгач, кулларыңны сузарсың, һәм башка берәү, сине билбаулап, теләмәгән җиреңә алып барыр.

19Ул бу сүзләрне Петернең нинди үлем белән Аллаһыны данлаячагын белдереп әйтте. Шуннан соң Гайсә аңа:

– Минем артымнан бар, – диде+.

Гайсә һәм Аның яраткан шәкерте турында

20Шул вакыт Петер, артына әйләнеп карагач, артларыннан Гайсәнең яраткан шәкерте килгәнне күрде. Бу – кичке аш вакытында Гайсәнең күкрәгенә терәлеп диярлек утырган, «Хакимем! Сиңа кем хыянәт итәчәк?» дип сораган шәкерт иде+. 21Петер, аны күргәч, Гайсәдән:

– Хакимем! Аның белән нәрсә булачак? – дип сорады.

22Гайсә аңа:

– Мин килгәнгә кадәр аның яшәвен теләсәм дә, анда синең ни эшең бар? Син Минем артымнан бар, – диде+.

23Шуңа күрә имандашлар арасында: «Ул шәкерт үлмәячәк» дигән сүз таралды. Әмма Гайсә: «Үлмәячәк», – димәгән, ә: «Мин килгәнгә кадәр аның яшәвен теләсәм дә, анда синең ни эшең бар?» – дип әйткән иде.

24Боларның һәммәсе турында шаһитлык биреп, бу сүзләрне язган шәкерт – шул шәкерт була. Без аның шаһитлыгының хак икәнен беләбез+.

25Гайсә болардан башка да күп эшләр башкарды. Аларның һәммәсе турында да язылса, язылган китаплар дөньяга сыймас иде, дип уйлыйм+.

* 1:18 Кайбер борынгы кулъязмаларда бу җөмләдә «Угыл» сузе урынына «Аллаһы» сузе язылган, һәм җөмлә болай аңлашыла: «Аны безгә бердәнбер Углы танытты, Ул Үзе – Аллаһы да, Атага иң якыны да».

* 1:19-20 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере нигезендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

* 1:23 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3.

* 1:39 Сәгать дүртләр чамасы – грекча сүзгә-сүз: сәгать уныннар чамасы. Сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

* 1:41-42 Май сөртелгән Зат – Руханилар Аллаһы кушуы буенча Исраил патшасын билгеләгәндә сайланган кешенең башына зәйтүн мае сөртә торган булганнар. Аллаһы тарафыннан дөньяны коткару өчен сайланып май сөртелгән Зат – Мәсих.

* 1:41-42 Кифас һәм Петер – арамей телендә «Кифас», грек телендә «Петер» дигән исемнәр – кыя мәгънәсендә.

* 2:6 …ике яки өч үлчәм… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике яки өч метретес. Метретес – сыеклык үлчәү берәмлеге, 40 л.

* 2:17 Карагыз: «Зәбур», 68:10.

* 3:8 Грек телендәге «пнеума» дигән сүз «җил» һәм «рух» дигән мәгънәләрне аңлата.

* 3:14-15 Бу урында Мусаның чүлдә Аллаһы кушуы буенча бакырдан ясалган еланны, колгага беркетеп куеп, югарыга күтәрүе турында языла (карагыз: «Саннар», 21:9).

* 5:2 Бәйт-Хазда – шәфкать йорты дигән мәгънәдә.

* 5:2 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

* 5:3, 4 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

* 6:7 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

* 6:19 Биш-алты чакрым чамасы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: егерме биш-утыз стадия; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

* 6:31 Манна – Аллаһы борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен күктән җибәргән ризык.

* 6:31 Карагыз: «Зәбур», 77:24.

* 6:45 Карагыз: «Ишагыйя», 54:13.

* 7:53—8:11 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

* 8:17 Карагыз: «Канун», 19:15.

* 8:24 Мин – Ул… – Бу сүзләр Аллаһының Яһвә дигән исеменә туры килә. Ул исем «Мин – бар булучы» дигәнне аңлата. (Тәүрат, «Чыгыш» китабы 3:14.)

* 8:58 Мин бар… – Бу сүзләр Аллаһының исеменә туры килә. 8:24 нең искәрмәсен карагыз.

* 10:22 Яңару бәйрәме – б. э. к. 165 нче елда Иерусалимдәге Аллаһы йортының яңадан ачылуын искә алу бәйрәме.

* 10:34 Карагыз: «Зәбур», 81:6.

* 11:18 Өч чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: унбиш стадия.

* 12:3 Бер кадак – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: бер литра. Литра – 330 гр.

* 12:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

* 12:13 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 12:13 Карагыз: «Зәбур», 117:25-26.

* 12:15 Сион-кыз – Иерусалим халкы.

* 12:15 Карагыз: «Зәкәрия», 9:9.

* 12:31 Бу дөньяның түрәсе – иблис дигән мәгънәгә ия.

* 12:38 Карагыз: «Ишагыйя», 53:1.

* 12:40 Карагыз: «Ишагыйя», 6:10.

* 13:18 Карагыз: «Зәбур», 40:10.

* 13:19 Мин – Ул… – 8:24 тәге искәрмәне карагыз.

* 13:32 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

* 15:25 Карагыз: «Зәбур», 34:19; 68:5.

* 17:17 …изге ит. – Грек телендә «һагиазо» дигән сүз «изге итү» һәм «багышлау, изге эшкә аеру» дигән мәгънәләргә ия. 19 нчы аятьне дә карагыз.

* 19:24 Карагыз: «Зәбур», 21:19.

* 19:36 Карагыз: «Зәбур», 33:21; «Чыгыш», 12:46.

* 19:37 Карагыз: «Зәкәрия», 12:10.

* 19:39 Сабур – алоэ.

* 21:8 …йөз кырык аршын… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике йөз пехус. Пехус – озынлык үлчәү берәмлеге, 0,5 м чамасы.

+ 1:1 Яратылыш 1:1, Ачылыш 19:13, Яхъя 20:28, I Яхъядан хат 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 1:3 Зәбур 32:6, I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә хат 1:2

+ 1:4 Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5, Яхъя 12:46

+ 1:6 Маттай 3:1, Марк 1:4, Лүк 1:80, Лүк 3:2

+ 1:7 Яхъя 3:26, Яхъя 5:33, Яхъя 10:41, Яхъя 20:31, Рәсүлләр 19:4

+ 1:9 Зәбур 35:10, Ишагыйя 49:6, I Петердән хат 2:9

+ 1:11 Яхъя 5:43

+ 1:12 Маттай 5:9, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 1:13 Яхъя 3:3, Ягъкубтан хат 1:18

+ 1:14 I Яхъядан хат 4:2, II Яхъядан хат 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:14

+ 1:15 Маттай 3:11

+ 1:17 Канун 33:4, Яхъя 7:19, Яхъя 14:6

+ 1:18 Чыгыш 33:20, Яхъя 6:46, I Яхъядан хат 4:12, Көлессәйлеләргә хат 1:15, I Тимутәйгә хат 6:16

• 1:19 Маттай 3:1-12, Марк 1:2-8, Лүк 3:15-17

+ 1:20 Рәсүлләр 13:25

+ 1:21 Малахи 4:5, Маттай 17:12-13, Лүк 1:17, Канун 18:15, Канун 18:18-19

+ 1:23 Ишагыйя 40:3

+ 1:29 Чыгыш 12:3, Левиләр 1:10, Ишагыйя 53:7, I Петердән хат 1:19, I Яхъядан хат 2:2, I Яхъядан хат 4:10

+ 1:31 Лүк 1:17

+ 1:32 Ишагыйя 11:2, Маттай 3:16, Марк 1:10, Лүк 3:22

+ 1:33 Йоил 2:28, Рәсүлләр 1:5
+ 1:35 Маттай 11:2, Марк 2:18, Лүк 11:1
+ 1:36 Яхъя 1:29
+ 1:38 Яхъя 18:4, Яхъя 18:7

+ 1:40 Маттай 4:18-20, Марк 1:16-20, Лүк 5:2-11

+ 1:41 Яхъя 4:25

+ 1:42 Маттай 16:18, Марк 3:16, Гәләтиялеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 1:12

+ 1:44 Яхъя 12:21

+ 1:45 Яхъя 21:2, Канун 18:15, Лүк 24:27, Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:47 Зәбур 31:2, Римлыларга хат 9:6

+ 1:49 Зәбур 2:7, Маттай 27:11, Маттай 27:42, Яхъя 11:27

+ 1:51 Яратылыш 28:12, Даниил 7:13

+ 2:1 Яхъя 4:46, Яхъя 21:2

+ 2:4 Марк 14:41, Яхъя 7:6, Яхъя 7:30, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 2:6 Яхъя 3:25

+ 2:12 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

• 2:13 Маттай 21:12-13, Марк 11:15-17, Лүк 19:45-46

+ 2:13 Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 6:4, Яхъя 11:55

+ 2:16 Лүк 2:49

+ 2:17 Зәбур 68:10

+ 2:18 Яхъя 4:48, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 2:19 Марк 8:31, Марк 14:58, Марк 15:29, Яхъя 10:18

+ 2:22 Лүк 24:8, Яхъя 12:16
+ 2:23 Яхъя 11:45
+ 3:1 Яхъя 7:50, Яхъя 19:39

+ 3:5 Марк 16:16, Рәсүлләр 2:38, Маттай 5:20, I Көринтлеләргә хат 15:50

+ 3:13 Гыйбрәтле сүзләр 30:4, Яхъя 6:38, I Көринтлеләргә хат 15:47, Эфеслеләргә хат 4:9

+ 3:14 Саннар 21:9, Яхъя 8:28, Яхъя 12:32

+ 3:16 Римлыларга хат 5:8, Эфеслеләргә хат 2:4, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 4:10

+ 3:17 Яхъя 8:15, Яхъя 12:47
+ 3:18 Марк 16:16
+ 3:19 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 7:7
+ 3:20 Эфеслеләргә хат 5:13
+ 3:22 Яхъя 4:1-2
+ 3:24 Маттай 11:2, Марк 6:17-18, Лүк 3:19-20
+ 3:25 Яхъя 2:6
+ 3:26 Яхъя 1:7, Яхъя 5:33
+ 3:27 I Көринтлеләргә хат 4:7
+ 3:28 Малахи 3:1, Марк 1:2, Яхъя 1:20

+ 3:29 Маттай 9:15, Маттай 25:1-13, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Маттай 9:15, Марк 2:19

+ 3:33 Яхъя 8:26

+ 3:35 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 5:20

+ 3:36 Яхъя 5:24, Яхъя 6:40, I Яхъядан хат 5:12-13

+ 4:2 Яхъя 3:22
+ 4:3 Яхъя 2:11-12
+ 4:4 Лүк 9:52-53
+ 4:5 Яратылыш 33:19, Яратылыш 48:22
+ 4:10 Зәбур 35:10, Иремия 2:13, Иремия 17:13
+ 4:14 Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:38
+ 4:19 Яхъя 9:20

+ 4:20 Яратылыш 12:6-7, Яратылыш 33:18, Канун 11:29, Канун 27:12, Хөкемчеләр 9:7, Канун 12:5

+ 4:22 IV Патшалар 17:28-34, Зәбур 147:8-9, Рәсүлләр 13:23, Римлыларга хат 3:1-2

+ 4:23 Римлыларга хат 8:15, Эфеслеләргә хат 6:18, Зәбур 144:18

+ 4:24 II Көринтлеләргә хат 3:17
+ 4:25 Яхъя 1:41, Маттай 11:2, Канун 18:18
+ 4:26 Яхъя 9:37

+ 4:34 Канун 8:3, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Яхъя 9:4, Яхъя 14:31

+ 4:35 Маттай 9:38, Лүк 10:2
+ 4:36 I Көринтлеләргә хат 3:6-9
+ 4:42 Яхъя 1:29, I Яхъядан хат 4:14
+ 4:44 Маттай 13:57, Марк 6:4, Лүк 4:24
+ 4:45 Яхъя 2:23
+ 4:46 Яхъя 2:1, Яхъя 21:2, Яхъя 2:12

+ 4:48 Яхъя 2:18, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 4:53 Маттай 8:13, Рәсүлләр 16:34, Рәсүлләр 18:8

+ 4:54 Яхъя 2:11
+ 5:2 Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 12:39
+ 5:8 Маттай 9:6-7, Марк 2:11, Лүк 5:24
+ 5:10 Чыгыш 20:10, Иремия 17:21
+ 5:16 Яхъя 15:20
+ 5:18 Яхъя 7:1, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 5:20 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 3:35, Яхъя 10:17, Яхъя 15:9, Яхъя 17:26

+ 5:21 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:5, Яхәзкыл 37:12, Даниил 12:2, Римлыларга хат 8:11, I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:22 Яхъя 17:2, Рәсүлләр 10:42

+ 5:23 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20, Яхъя 15:23

+ 5:24 Яхъя 3:36, Яхъя 6:40, Яхъя 20:31, I Яхъядан хат 5:9-13, I Яхъядан хат 3:14

+ 5:25 Маттай 27:52-53, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5

+ 5:26 Яхъя 1:4, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11

+ 5:27 Даниил 7:13

+ 5:28 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Яхъя 11:25, Яхъя 11:43

+ 5:29 Даниил 12:2
+ 5:30 Марк 14:36, Яхъя 6:38, Яхъя 8:16
+ 5:31 Яхъя 8:13
+ 5:33 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 10:41
+ 5:35 Маттай 5:16, II Петердән хат 1:19

+ 5:36 Яхъя 8:18, Яхъя 10:25, I Яхъядан хат 5:9

+ 5:39 Лүк 24:27

+ 5:41 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6

+ 5:43 Яхъя 10:25, Яхъя 12:12, Яхъя 1:11, Яхъя 3:11-12

+ 5:44 Яхъя 12:43

+ 5:46 Саннар 21:9, Канун 28:15

• 6:1 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17

+ 6:4 Чыгыш 12:1-30, Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 2:13, Яхъя 11:55

+ 6:5 Яхъя 1:44, IV Патшалар 4:42-44
+ 6:8 Яхъя 1:40, Яхъя 1:44
+ 6:11 Маттай 15:36
+ 6:14 Маттай 11:2-3, Яхъя 4:25, Яхъя 11:27
• 6:16 Маттай 14:22-27, Марк 6:45-52
+ 6:27 Ишагыйя 55:2
+ 6:29 I Яхъядан хат 3:23

+ 6:30 Маттай 12:38, Яхъя 2:18, Яхъя 4:48, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 6:31 Чыгыш 16:15, Саннар 11:7-9, Нәхәмия 9:15, Зәбур 77:24

+ 6:34 Яхъя 4:15
+ 6:35 Яхъя 4:14, Яхъя 7:37
+ 6:37 Яхъя 17:6

+ 6:38 Яхъя 3:13, I Көринтлеләргә хат 15:47, Марк 14:36, Яхъя 5:30

+ 6:39 Маттай 18:14, Яхъя 10:28-29

+ 6:40 Яхъя 3:35, Яхъя 5:24, I Яхъядан хат 5:12-13

+ 6:42 Маттай 13:55
+ 6:44 Һошея 11:4, Яхъя 12:32
+ 6:45 Ишагыйя 54:13
+ 6:46 Чыгыш 33:20, Маттай 11:27, Яхъя 1:18
+ 6:51 Яхъя 3:13, Маттай 26:26-28

+ 6:53 Марк 14:22-24, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:27

+ 6:56 Яхъя 15:4-5, I Яхъядан хат 3:24
+ 6:62 Марк 16:19, Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9
+ 6:63 II Көринтлеләргә хат 3:6
+ 6:64 Яхъя 13:11
+ 6:69 Марк 1:24
+ 6:70 Яхъя 13:2, Яхъя 13:27
+ 6:71 Яхъя 18:2-3
+ 7:1 Яхъя 5:18, Яхъя 8:37, Яхъя 11:53
+ 7:2 Левиләр 23:34, Канун 16:13-15

+ 7:3 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 7:6 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:7 Яхъя 15:18, Яхъя 3:19
+ 7:13 Яхъя 19:38
+ 7:16 Яхъя 8:28, Яхъя 12:49, Яхъя 14:10
+ 7:18 Яхъя 5:41, Яхъя 8:50
+ 7:19 Канун 33:4, Яхъя 1:17
+ 7:20 Марк 3:22, Яхъя 8:48, Яхъя 10:20
+ 7:23 Маттай 12:2, Яхъя 5:16
+ 7:24 Яхъя 8:15
+ 7:27 Яхъя 8:14, Яхъя 9:29, Яхъя 19:9
+ 7:29 Маттай 11:27, Яхъя 8:55

+ 7:30 Яхъя 10:39, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:31 Яхъя 8:30
+ 7:33 Марк 14:7, Яхъя 14:19, Яхъя 16:5
+ 7:34 Яхъя 8:21-22, Яхъя 13:33

+ 7:37 Левиләр 23:36, Саннар 29:35, Нәхәмия 8:18, Маттай 11:28, Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Маттай 5:6, Яхъя 4:14, Яхъя 6:35

+ 7:38 Зәбур 35:10, Ишагыйя 58:11, Иремия 2:13, Иремия 17:13, Зәкәрия 14:8

+ 7:39 Ишагыйя 44:3, Йоил 2:28, Рәсүлләр 2:4

+ 7:40 Канун 18:15, Канун 18:18-19, Яхъя 1:21

+ 7:42 II Патшалар 7:12, II Патшалар 7:16, I Патшалар 16:1, Михә 5:2, Маттай 2:1, Лүк 2:4-7

+ 7:43 Яхъя 9:16, Яхъя 10:19

+ 7:48 I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 2:8

+ 7:50 Яхъя 3:1, Яхъя 19:39
+ 7:51 Саннар 35:30, Канун 17:6, Канун 19:15
+ 7:52 IV Патшалар 14:25

+ 8:5 Левиләр 20:10, Канун 22:22-24, Яхәзкыл 16:38

+ 8:6 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 8:7 Канун 17:7, Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 2:22

+ 8:11 Яхъя 5:14

+ 8:12 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Лүк 2:30, Яхъя 1:4, Яхъя 1:9, Яхъя 12:35

+ 8:13 Яхъя 5:31
+ 8:14 Яхъя 13:3, Яхъя 16:28, Яхъя 7:27
+ 8:15 Яхъя 3:17, Яхъя 7:24, Яхъя 12:47
+ 8:16 Яхъя 5:30, Яхъя 16:32
+ 8:17 Саннар 35:30, Канун 17:6, Канун 19:15
+ 8:18 Яхъя 5:36, I Яхъядан хат 5:9
+ 8:19 Маттай 11:27, Яхъя 16:3

+ 8:20 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 13:1

+ 8:21 Яхәзкыл 3:18, Яхәзкыл 33:8, Яхъя 7:34-35, Яхъя 13:33

+ 8:23 I Яхъядан хат 4:5, Яхъя 17:14

+ 8:26 Яхъя 15:15, Яхъя 3:33

+ 8:28 Саннар 21:9, Яхъя 3:14, Яхъя 12:32, Яхъя 5:30, Яхъя 7:16

+ 8:29 Яхъя 4:34, Яхъя 6:38

+ 8:30 Яхъя 7:31

+ 8:32 Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 8:33 Маттай 3:9

+ 8:34 II Петердән хат 2:19, Римлыларга хат 6:16-20, Титуска хат 3:3

+ 8:35 Яратылыш 21:10, Гәләтиялеләргә хат 4:30

+ 8:37 Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 11:53

+ 8:39 Лүк 19:9

+ 8:41 Канун 32:6, Ишагыйя 63:16, Ишагыйя 64:8

+ 8:43 Иремия 6:10

+ 8:44 I Яхъядан хат 3:8, I Яхъядан хат 3:10, I Яхъядан хат 3:12, Яратылыш 3:4, II Көринтлеләргә хат 11:3, Ачылыш 12:9

+ 8:48 Марк 3:22, Яхъя 7:20
+ 8:49 Яхъя 5:23
+ 8:50 Яхъя 5:41, Яхъя 7:18
+ 8:51 Яхъя 5:24, Яхъя 11:26

+ 8:54 Гыйбриләргә хат 5:5, Яхъя 17:1, Рәсүлләр 3:13, II Петердән хат 1:17

+ 8:55 Яхъя 7:28-29
+ 8:56 Маттай 13:17, Лүк 17:22
+ 8:59 Яхъя 10:31
+ 9:2 Чыгыш 20:5, Яхәзкыл 18:19
+ 9:4 Яхъя 4:34, Яхъя 11:9, Яхъя 12:35
+ 9:5 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 12:46
+ 9:6 Марк 7:33, Марк 8:23
+ 9:7 Ишагыйя 8:6, Лүк 13:4
+ 9:14 Яхъя 5:9

+ 9:16 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36, Яхъя 7:43, Яхъя 10:19

+ 9:17 Яхъя 4:19, Яхъя 6:14
+ 9:22 Яхъя 7:13, Яхъя 12:42, Яхъя 16:2
+ 9:24 Ешуа 7:19
+ 9:29 Яхъя 7:27, Яхъя 8:14

+ 9:31 Әюб 27:9, Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Ишагыйя 59:2

+ 9:37 Яхъя 4:26
+ 9:40 Римлыларга хат 2:19
+ 9:41 Яхъя 15:22, Ягъкубтан хат 4:17
+ 10:6 Марк 6:52, Марк 8:17
+ 10:9 Зәбур 22:2, Яхәзкыл 34:14

+ 10:11 Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11-15, Яхәзкыл 34:31, Вәгазьче 12:12, Гыйбриләргә хат 13:20, Яхъя 15:13, I Яхъядан хат 3:16

+ 10:12 Маттай 7:15, Рәсүлләр 20:29
+ 10:13 Зәкәрия 11:16-17
+ 10:15 Маттай 11:27

+ 10:16 Ишагыйя 56:8, Яхъя 11:52, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:23, Яхәзкыл 37:24, Лүк 12:32

+ 10:17 Маттай 3:17, Яхъя 5:20
+ 10:18 Яхъя 2:19
+ 10:19 Яхъя 7:43, Яхъя 9:16

+ 10:20 Марк 3:22, Яхъя 7:20, Яхъя 8:48, Һошея 9:7

+ 10:21 Чыгыш 4:11, Зәбур 145:8
+ 10:23 Рәсүлләр 3:11, Рәсүлләр 5:12
+ 10:24 Маттай 26:63, Яхъя 1:24-25, Яхъя 1:41
+ 10:25 Яхъя 5:36
+ 10:28 Яхъя 3:16, Яхъя 17:12
+ 10:30 Яхъя 17:11
+ 10:31 Яхъя 8:59
+ 10:33 Левиләр 24:16, Маттай 9:3
+ 10:34 Зәбур 81:6

+ 10:36 Яхъя 3:17, Зәбур 2:7, Марк 2:7, Марк 14:64

+ 10:38 Яхъя 14:10
+ 10:39 Лүк 4:30, Яхъя 7:30
+ 10:40 Яхъя 1:28
+ 10:41 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 5:33
+ 10:42 Яхъя 7:31
+ 11:1 Лүк 10:38-39
+ 11:2 Яхъя 12:3
+ 11:8 Яхъя 8:59, Яхъя 10:31
+ 11:9 Яхъя 9:4, Яхъя 12:35
+ 11:10 Иремия 13:16

+ 11:11 Маттай 9:24, Марк 5:39, IV Патшалар 4:31

+ 11:16 Маттай 10:3, Марк 3:18, Лүк 6:15, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 21:2, Рәсүлләр 1:13, Яхъя 13:37

+ 11:24 Лүк 14:14, Яхъя 5:29, Яхъя 6:39

+ 11:25 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11

+ 11:26 Яхъя 5:24, Яхъя 8:51

+ 11:27 Зәбур 2:7, Маттай 11:2, Яхъя 1:49, Маттай 16:16, Марк 8:29

+ 11:35 Лүк 19:41
+ 11:37 Яхъя 9:6-7
+ 11:38 Маттай 27:60
+ 11:41 Яхъя 17:1
+ 11:42 Яхъя 3:17
+ 11:43 Яхъя 5:28
+ 11:44 Яхъя 5:28

• 11:45 Маттай 26:1-5, Марк 14:1-22, Лүк 22:1-2

+ 11:45 Яхъя 2:23
+ 11:50 Яхъя 18:14
+ 11:51 Ишагыйя 53:10-11, Марк 10:45

+ 11:52 Ишагыйя 49:6, Яхъя 10:16, I Яхъядан хат 2:2

+ 11:53 Марк 14:1, Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 8:37

+ 11:55 Чыгыш 12:1-30, Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 2:13, Яхъя 6:4, II Елъязма 30:17-18

+ 11:57 Яхъя 7:11

• 12:1 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50

+ 12:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 11:55, Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18

+ 12:2 Лүк 10:38
+ 12:3 Яхъя 11:2
+ 12:6 Яхъя 13:29
+ 12:8 Канун 15:11
+ 12:9 Яхъя 11:44

• 12:12 Маттай 21:4-9, Марк 11:7-10, Лүк 19:35-38

+ 12:13 Зәбур 117:25-26
+ 12:15 Зәкәрия 9:9, Маттай 21:4-5
+ 12:16 Яхъя 2:22
+ 12:19 Яхъя 11:47-48
+ 12:21 Яхъя 1:44
+ 12:23 Яхъя 2:4, Яхъя 17:1
+ 12:24 I Көринтлеләргә хат 15:36
+ 12:25 Маттай 10:39, Лүк 14:26
+ 12:27 Марк 14:34, Яхъя 13:21
+ 12:28 Марк 1:11, Марк 9:7
+ 12:29 Рәсүлләр 23:9
+ 12:30 Яхъя 11:42

+ 12:31 Яхъя 16:11, II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 12:32 Саннар 21:9, Яхъя 3:14, Яхъя 8:28, Һошея 11:4, Яхъя 6:44

+ 12:33 Яхъя 18:32

+ 12:34 Зәбур 88:5, Зәбур 109:4, Ишагыйя 9:7

+ 12:35 Ишагыйя 2:5, Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Эфеслеләргә хат 5:8, Гыйбрәтле сүзләр 4:19, Иремия 13:16, Яхъя 9:4, Яхъя 11:9, I Яхъядан хат 1:6

+ 12:36 Лүк 16:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 12:38 Ишагыйя 53:1, Римлыларга хат 10:16

+ 12:40 Ишагыйя 6:10, Маттай 13:15, Марк 4:12, Рәсүлләр 28:27

+ 12:41 Ишагыйя 6:1
+ 12:42 Яхъя 3:1, Яхъя 9:22, Яхъя 16:2
+ 12:43 Яхъя 5:44
+ 12:44 Маттай 10:40, Яхъя 13:20, Яхъя 14:1
+ 12:45 Яхъя 14:9
+ 12:46 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5
+ 12:47 Яхъя 3:17, Яхъя 4:42, Яхъя 8:15
+ 12:48 Канун 18:19

+ 13:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 12:1, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20

+ 13:2 Яхъя 6:70

+ 13:3 Маттай 11:27, Яхъя 17:2, Яхъя 8:14, Яхъя 16:28

+ 13:5 Маттай 20:28, Лүк 22:27

+ 13:8 I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә хат 10:22

+ 13:10 Яхъя 15:3

+ 13:11 Яхъя 6:64, Яхъя 18:2

+ 13:13 Маттай 7:22, Маттай 23:8, Лүк 6:46, Филиппуйлыларга хат 2:11

+ 13:14 I Тимутәйгә хат 5:10
+ 13:15 I Петердән хат 2:21
+ 13:16 Лүк 6:40, Яхъя 15:20

+ 13:17 Маттай 24:46, Лүк 11:28, Ягъкубтан хат 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 13:18 Маттай 26:21-25, Марк 14:18-21, Лүк 22:21-23

+ 13:18 Яхъя 6:70, Зәбур 40:10
+ 13:19 Марк 13:23, Яхъя 14:29, Яхъя 16:4
+ 13:20 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44
+ 13:21 Марк 14:34, Яхъя 12:27

+ 13:23 Яхъя 19:26, Яхъя 20:2, Яхъя 21:7, Яхъя 21:20

+ 13:29 Яхъя 12:6
+ 13:31 I Петердән хат 4:11
+ 13:32 Яхъя 17:1, Яхъя 17:5
+ 13:33 Яхъя 7:34, Яхъя 8:21

+ 13:34 I Яхъядан хат 2:7-8, I Яхъядан хат 3:11, II Яхъядан хат 1:5, Левиләр 19:18, Яхъя 15:12

• 13:36 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34

+ 13:37 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19
+ 13:38 Яхъя 18:27
+ 14:1 Яхъя 12:44

+ 14:3 Яхъя 14:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:17

+ 14:5 Яхъя 11:16

+ 14:6 Яхъя 1:17, Яхъя 11:25, Гыйбриләргә хат 10:20

+ 14:8 Яхъя 1:43, Яхъя 12:21
+ 14:9 Яхъя 12:45
+ 14:10 Яхъя 10:38
+ 14:11 Яхъя 5:36
+ 14:12 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3, Яхъя 16:28

+ 14:14 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 15:16, Яхъя 16:23, I Яхъядан хат 3:22

+ 14:15 Маттай 28:20, I Яхъядан хат 5:3, II Яхъядан хат 1:6, Римлыларга хат 13:10

+ 14:16 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13

+ 14:17 I Көринтлеләргә хат 2:14, Рәсүлләр 2:4

+ 14:19 Яхъя 7:33
+ 14:21 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Яхъя 16:27
+ 14:22 Лүк 6:16, Рәсүлләр 1:13
+ 14:23 Ачылыш 3:20

+ 14:26 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13, I Көринтлеләргә хат 2:10, I Яхъядан хат 2:20, Лүк 24:49

+ 14:27 Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 14:28 Яхъя 14:1-2, I Көринтлеләргә хат 11:3, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 14:29 Марк 13:23, Яхъя 13:19
+ 14:30 Яхъя 12:31, Эфеслеләргә хат 2:2
+ 15:1 Ишагыйя 5:1
+ 15:2 Иремия 2:21, Маттай 3:10, Маттай 7:19
+ 15:3 Яхъя 13:10
+ 15:4 I Яхъядан хат 2:6

+ 15:5 Римлыларга хат 11:17, Яхъя 6:56, I Яхъядан хат 3:24, Марк 4:20

+ 15:6 Маттай 13:42
+ 15:7 Яхъя 14:14
+ 15:9 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

+ 15:11 Яхъя 3:29, Яхъя 16:24, Яхъя 17:13, I Яхъядан хат 1:4, II Яхъядан хат 1:12

+ 15:12 Яхъя 13:34

+ 15:13 Яхъя 10:11, I Яхъядан хат 3:16, Римлыларга хат 5:7-8, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 15:14 Марк 3:35

+ 15:15 Яхъя 3:32, Яхъя 8:26

+ 15:16 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 16:23

+ 15:17 I Яхъядан хат 2:7, I Яхъядан хат 3:11, II Яхъядан хат 1:5

+ 15:18 Марк 13:13, Яхъя 7:7, I Яхъядан хат 3:13

+ 15:19 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14

+ 15:20 Маттай 10:24, Лүк 6:40, Яхъя 13:16, Яхъя 5:16, I Көринтлеләргә хат 4:12, II Көринтлеләргә хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 2:15, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 15:22 Яхъя 9:41
+ 15:23 Яхъя 5:23
+ 15:24 Яхъя 7:31, Яхъя 10:37
+ 15:25 Зәбур 34:19, Зәбур 68:5

+ 15:26 Яхъя 14:17, Яхъя 16:13, Рәсүлләр 5:32, I Яхъядан хат 5:6-8

+ 15:27 Лүк 24:48, Яхъя 19:35, Рәсүлләр 1:8

+ 16:2 Яхъя 9:22, Яхъя 12:42, Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 9:1, Рәсүлләр 26:9

+ 16:3 Яхъя 18:19
+ 16:4 Марк 13:23, Яхъя 13:19, Яхъя 14:29
+ 16:5 Яхъя 7:33, Яхъя 14:12
+ 16:7 Яхъя 15:26
+ 16:9 Яхъя 8:24
+ 16:11 Яхъя 12:31, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 16:13 Яхъя 14:17, Яхъя 15:26, I Яхъядан хат 2:20, I Көринтлеләргә хат 2:10

+ 16:15 Яхъя 17:10
+ 16:16 Яхъя 7:33
+ 16:20 Маттай 9:15
+ 16:21 Ишагыйя 26:17
+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 16:23 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 15:16

+ 16:24 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 17:13, II Яхъядан хат 1:12

+ 16:25 Марк 8:32
+ 16:27 Яхъя 14:21
+ 16:28 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3
+ 16:30 Яхъя 2:24-25
+ 16:32 Маттай 26:31, Марк 14:27, Яхъя 8:16

+ 16:33 Яхъя 14:27, Көлессәйлеләргә хат 3:15, Римлыларга хат 8:37, Ачылыш 3:21

+ 17:1 Яхъя 11:41, Яхъя 2:4, Яхъя 12:23, Яхъя 8:54, Яхъя 13:32

+ 17:2 Маттай 28:18, Яхъя 5:22, Яхъя 13:3
+ 17:5 Яхъя 1:1-2
+ 17:8 Яхъя 6:69
+ 17:9 Лүк 22:32
+ 17:10 Яхъя 16:15, Ишагыйя 49:3
+ 17:11 Яхъя 10:30

+ 17:12 II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Яхъя 13:2, Яхъя 10:28

+ 17:13 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 16:24, II Яхъядан хат 1:12

+ 17:14 Яхъя 8:23, Яхъя 15:19
+ 17:15 Маттай 6:13
+ 17:17 Зәбур 118:160
+ 17:18 Яхъя 20:21
+ 17:22 Римлыларга хат 8:30
+ 17:24 Яхъя 14:3
+ 17:25 Иремия 12:1, Яхъя 8:55, Яхъя 10:15
+ 17:26 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

• 18:1 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53

+ 18:1 Маттай 26:36
+ 18:2 Лүк 22:39
+ 18:3 Рәсүлләр 1:16
+ 18:4 Яхъя 13:1, Яхъя 1:38, Яхъя 20:15
+ 18:9 Яхъя 17:12
+ 18:10 Лүк 22:38
+ 18:11 Марк 10:38, Марк 14:36

• 18:12 Маттай 26:57-58, Марк 14:53-54, Лүк 22:54

+ 18:13 Лүк 3:2, Рәсүлләр 4:6

+ 18:14 Яхъя 11:50

• 18:16 Маттай 26:69-70, Марк 14:66-68, Лүк 22:55-57

• 18:19 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Лүк 22:66-71

+ 18:20 Яхъя 7:26

+ 18:22 III Патшалар 12:24, Рәсүлләр 23:2, Рәсүлләр 23:4

+ 18:26 Яхъя 18:10

+ 18:27 Маттай 26:64, Марк 14:72, Лүк 22:60, Яхъя 13:38

• 18:28 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Лүк 23:1-5

+ 18:28 Рәсүлләр 10:28, Канун 16:1

+ 18:29 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 18:32 Марк 10:33, Яхъя 12:33
+ 18:33 Маттай 2:2
+ 18:36 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14
+ 18:37 Яхъя 3:11, I Яхъядан хат 4:6
+ 18:38 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15
+ 18:39 Марк 15:6-7

• 19:1 Маттай 27:15-31, Марк 15:6-20, Лүк 23:13-25

+ 19:4 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15
+ 19:7 Яхъя 10:36, Левиләр 24:16
+ 19:9 Ишагыйя 53:7, Рәсүлләр 8:32-33
+ 19:11 Яхъя 18:2, Яхъя 18:14
+ 19:12 Рәсүлләр 3:13
+ 19:15 Зәбур 92:1

• 19:17 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43

+ 19:20 Гыйбриләргә хат 13:12
+ 19:24 Зәбур 21:19
+ 19:25 Лүк 24:18, Лүк 8:2
+ 19:26 Яхъя 13:23

• 19:28 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49

+ 19:28 Зәбур 68:22
+ 19:31 Канун 21:23, Ешуа 8:29, Ешуа 10:26-27
+ 19:34 I Яхъядан хат 5:6

+ 19:35 Яхъя 15:27, Рәсүлләр 1:8, I Яхъядан хат 1:1-3, Ачылыш 1:2

+ 19:36 Чыгыш 12:46, Саннар 9:12, Зәбур 33:21, Маттай 1:23, Маттай 21:4, Маттай 26:56

+ 19:37 Зәкәрия 12:10

• 19:38 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56

+ 19:38 Яхъя 7:13
+ 19:39 Яхъя 3:1, Яхъя 7:50, Маттай 2:11
+ 19:40 Яхъя 11:44
+ 19:41 IV Патшалар 21:18, IV Патшалар 21:26

• 20:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12

+ 20:1 Лүк 8:2
+ 20:2 Яхъя 13:23
+ 20:9 Зәбур 15:10, Лүк 24:27
• 20:11 Марк 16:9-11
+ 20:12 Лүк 24:4, Рәсүлләр 1:10
+ 20:14 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 21:4
+ 20:15 Яхъя 1:38, Яхъя 18:4

+ 20:17 Маттай 28:10, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә хат 2:11

• 20:19 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49

+ 20:21 Яхъя 17:18
+ 20:22 Яратылыш 2:7
+ 20:23 Маттай 16:19, Маттай 18:18
+ 20:24 Яхъя 11:16

+ 20:28 Яхъя 1:1, I Яхъядан хат 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 20:29 Марк 15:32, I Петердән хат 1:8

+ 20:30 Яхъя 21:25

+ 20:31 Зәбур 2:7, Маттай 14:33, Лүк 1:35, Яхъя 1:7, Рәсүлләр 19:4, Яхъя 3:14-15, I Яхъядан хат 5:13

+ 21:1 Яхъя 6:1

+ 21:2 Яхъя 11:16, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 1:45, Яхъя 2:1, Маттай 4:21, Лүк 5:10

+ 21:4 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 20:14
+ 21:5 Лүк 24:41
+ 21:6 Лүк 5:4
+ 21:7 Яхъя 13:23
+ 21:14 Яхъя 20:19, Яхъя 20:26
+ 21:16 Рәсүлләр 20:28, I Петердән хат 5:1
+ 21:19 Яхъя 13:37, II Петердән хат 1:14
+ 21:20 Яхъя 13:23, Яхъя 13:25
+ 21:22 Маттай 16:27, Марк 9:1
+ 21:24 Яхъя 15:27, III Яхъядан хат 1:12
+ 21:25 Яхъя 20:30

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Яхъя

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек